Duurzaam vastgoed
Bent u als projectontwikkelaar of investeerder/belegger betrokken bij de bouw- en woonsector? En wilt u zich richten op het verduurzamen van vastgoed? Dan vindt u hier alle informatie over de mogelijkheden, wet- en regelgeving, randvoorwaarden, energiebesparende maatregelen per type vastgoed. Kortom, alle actuele informatie gericht op duurzaam vastgoed.
VoordelenWie investeert in duurzaam vastgoed, profiteert van veel voordelen:
- goed rendement van de investering, aangezien de vraag naar duurzaam vastgoed sterk toeneemt;
- energiebesparing en daardoor kostenbesparing;
- bijdrage aan Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) en een positief imago;
- goed en gezond binnenklimaat: hogere medewerkerstevredenheid en -productiviteit, en minder ziekteverzuim.
Agentschap NL zet zich op verschillende manieren in om de vastgoedketen te verduurzamen:
- samenwerken met marktpartijen, bijvoorbeeld met Dutch Green Building Council (DGBC);
- meewerken aan het Platform Duurzame Huisvesting [1], om onder meer knelpunten in de markt op te lossen;
- het verspreiden van kennis via publicaties, zoals de laatste editie van de Duurzame Gebouwen Nieuwskrant [2]. Eerdere uitgaven vindt u in het krantenarchief [3];
- initiëren van onderzoeken gericht op het verduurzamen van vastgoed;
- adviseren van departementen over duurzaam vastgoed en energiebesparing in de utiliteitsbouw.
Agentschap NL ondersteunt gemeentes en bedrijven, waaronder Rotterdam, die een ESCo [4] willen inzetten om energiebesparing te bereiken.
- Marktstudie CO2-besparingpotentieel ESCo’s in utiliteitsbouw [5] (rapport Buiddesk).
Inspirerende, korte films over verduurzamen van vastgoed, energieneutraal bouwen, NESK-voorbeeldprojecten, ESCo's, PROVADA-thema's en interviews met koplopers vindt u op een van de filmkanalen [6] van Agentschap NL.
Financieel rendement
De vraag naar duurzaam vastgoed neemt de komende jaren sterk toe. Zo wil 50% van de kantoorgebruikers binnen vijf jaar duurzame huisvesting. Dit komt overeen met ruim twintig miljoen vierkante meter vastgoed. Daarnaast toont onderzoek van Jones Lang La Salle (2008) aan:
- duurzame kantoorhuisvesting blijft de komende vijf jaar schaars;
- 69% van de bedrijven vindt duurzame huisvesting een cruciaal vraagstuk;
- 71% van de kantoorgebruikers wil efficiënter energiegebruik.
Strategisch investeren in duurzaamheid levert dus een stevige voorsprong op de concurrentie.
Terugverdientijd
De terugverdientijd van veel energiebesparingsmaatregelen is vaak kleiner dan vijf jaar. 30% besparing is in veel kantoren mogelijk zonder extra kosten. Bovendien zijn dit soort maatregelen vaak wettelijk verplicht.
Oplossingen voor financiering
Financiële en organisatorische obstakels staan investeringen in duurzaam vastgoed vaak in de weg. De investerende partij heeft bijvoorbeeld onvoldoende financiële mogelijkheden, een hogere huur- of verkoopprijs is lastig te realiseren en innovatieve systemen hebben soms technische risico's. Oplossingen zijn gelukkig voorhanden, in de praktijk beproefd:
- Slimme constructies voor financiering en rendement, voor het oplossen van 'split incentives'.
- Leasen van het gebouw: energiebesparing compenseert de kosten. Voor overheden en non profit-instellingen is leasen een slimme constructie omdat het leasebedrijf Energie Investeringsaftrek (EIA) [7] kan krijgen en het voordeel (deels) kan 'doorschuiven' aan de opdrachtgever.
- De energievoorziening uitbesteden aan een zogenoemde Energy Service Company (ESCO).
- Samenwerken aan energiebesparing op een bedrijventerrein of kantorenpark, bijvoorbeeld een energiedienst oprichten of een bestaande energiedienst inschakelen.
Wet- en regelgeving kantoorgebouwen
Voor bestaande kantoorgebouwen, het gebruik van deze gebouwen en voor nieuwbouw bestaan wettelijke eisen. Daarnaast hebben marktpartijen samen met de overheid in convenanten afspraken gemaakt over energiebesparing.
Energielabel gebouw
Het opstellen van een energielabel is verplicht op transactiemomenten, zoals huur en verkoop van gebouwen. Ook publieke gebouwen kennen een verplichting. In deze gebouwen moet het energielabel voor het publiek te zien zijn. Lees meer over het energielabel voor gebouwen [8].
Wet Milieubeheer
Volgens het Activiteitenbesluit (Wet Milieubeheer [9]) zijn huurders van kantoren met een verbruik dat groter is dan 50.000 kWh elektriciteit of 25.000 m3 gas, verplicht energiebesparende maatregelen te nemen met een terugverdientijd korter dan zes jaar.
Bouwbesluit, EPC en EPN
Het Bouwbesluit stelt eisen aan energiezuinigheid van nieuwe gebouwen. Deze zijn gericht op de totaalprestatie van de energiezuinigheid van een gebouw: de energieprestatie. Afhankelijk van de gebruiksfuncties van het gebouw gelden energieprestatie-eisen uitgedrukt in een EPC (Energieprestatiecoëfficiënt). Daarnaast bestaan er Energieprestatienormen (EPN) [10] waarbij bouwpartijen zelf kunnen kiezen met welke maatregelen ze de vereiste energiezuinigheid van een gebouw realiseren.
Duurzaam inkopen
Duurzaam inkopen is een instrument dat de Rijksoverheid in overleg met het bedrijfsleven heeft ontwikkeld om een krachtige impuls te geven aan het verduurzamen van de markt voor goederen en diensten. De Rijksoverheid zelf koopt sinds 2010 honderd procent duurzaam in. In totaal gaat het om circa vijftig miljard euro per jaar. Duurzaam inkopen voor gemeenten en provincies is vastgelegd in het Klimaatakkoord tussen de VNG en VROM (tegenwoordig het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties). Meer informatie vindt u op de website Duurzaam inkopen [11] van Pianoo.
Marktpartijen in de vastgoedketen
Wat is uw rol binnen de vastgoedketen en welke bijdrage kunt u leveren aan duurzaam vastgoed? Of het nu gaat om een kantoor, schoolgebouw, winkel of zorggebouw, iedere betrokken partij heeft invloed op de verduurzaming van het betreffende gebouw:
- Eigenaren: investeren in het gebouw met energiebesparende maatregelen;
- Vastgoedmanagers: adviseren zowel de eigenaar als de gebruiker bij verduurzaming, letten op een goede uitvoering van de energiebesparende maatregelen;
- Gebouwbeheerders: vragen om duurzame maatregelen, nemen duurzame maatregelen op in MOP’s;
- Facility managers: regelen installaties goed in, spreken gebruikers aan op energiebesparing, vragen om een duurzaam gebouw;
- Corporate Real Estate managers: passen de duurzaam inkopencriteria van de overheid toe;
- Taxateurs: geven de juiste waarde van duurzaam vastgoed;
- Makelaars: vervullen een positieve rol rondom het energielabel, laten aan hurende partijen zien wat er aan energiebesparing is gedaan;
- Overheid (Rijksgebouwendienst): gebruikt de Duurzaam Inkopen-criteria voor gebouwen.
Platform Duurzame Huisvesting
Brancheorganisaties van partijen in de vastgoedwereld zijn verenigd in het Platform Duurzame Huisvesting. Het Platform heeft een werkprogramma waarin ze tracht knelpunten in de duurzame vastgoedketen op te lossen. Meer informatie vindt u op de website van Platform Duurzame Huisvesting [12].
Platform Duurzame Retail
Voor winkels is het Platform Duurzame Retail opgericht. Het Platform streeft naar concrete resultaten en aanbevelingen die leiden tot het doorbreken van de 'Circle of Blame' in de winkelvastgoedmarkt.
Meetmethoden duurzaam vastgoed
Om de energieprestatie of de duurzaamheid van een gebouw te meten kunt u gebruikmaken van onderstaande meetmethoden.
BREEAM
De Dutch Green Building Council heeft twee keurmerken ontwikkeld:
- BREEAM-NL voor nieuwbouw;
- BREEAM-NL Bestaande Bouw en Gebruik. Deze beoordeelt bestaande gebouwen op drie niveaus: Gebouw, Gebouwexploitatie en Gebouwmanagement.
Meer informatie vindt u op de website over BREEAM [13].
Greencalc+
Greencalc+ meet de milieubelasting van een gebouw tijdens bouw, exploitatie en sloop met behulp van een speciaal rekenprogramma. Het instrument maakt gebruik van een referentiegebouw, waarin materialen en installaties uit 1990 worden toegepast. Het referentiegebouw heeft een milieu-index van 100.
Meer informatie vindt u op de website van Greencalc [14].
GPR Gebouw®
GPR Gebouw zet gegevens van een gebouw om naar prestaties op het gebied van kwaliteit en duurzaamheid. Het gaat om een score tussen de 0 en de 10 op vijf herkenbare thema's: energie, materialen, afval, water en gezondheid. Meer informatie vindt op de website over GPR Gebouw [15].
Meer informatie
Circle of Blame
De zogenoemde 'Circle of Blame' in de vastgoedsector staat een grootschalige ontwikkeling van energie-efficiënt en duurzaam vastgoed in de weg. Koplopers binnen de vastgoedmarkt willen deze vicieuze cirkel doorbreken. Zij hebben ieder vanuit hun specifieke positie verantwoordelijkheid genomen en zijn aan de slag gegaan met het realiseren van duurzame gebouwen. Wilt u meer weten over deze initiatieven? Agentschap NL heeft de initiatieven verzameld in een aantal artikelen over het doorbreken van de Circle of Blame.
Bestaande utiliteitsbouw
- Interview Syb van Breda (Architect van het gebouw), Haagse Hogeschool in Delft, FMM, augustus 2010 [17]
- Interview Paul Settels (ING), Ergonomie en duurzaamheid: "Zet er eurotekens neer", FMI, juni 2010 [18]
- Interview Hans Copier (ING Real Estate Investmant Management), De noodzaak van Duurzaam Vastgoed, Property Day, juni 2010 [19]
- Interview Luc Smits (Eigenaar LSI Investments), Renovatie Central Post, Property Day, juni 2010 [20]
- Interview Wouter Borsboom (TNO), i-Climate op kantoor, FMM, mei 2010 [21]
- Interview Guido Verhoef en Mathieu Elshout (PGGM), Een beter rendement, Duurzaam Gebouwd Magazine, voorjaar 2010 [22]
- Interview Gijs Verweij en Norbert van Gisbergen (Vastgoedonderneming Wereldhave), Wereldhave en de kunst van duurzaam beleggen, Vastgoedmarkt, september 2009 [23]
- Interview Flip Verwaaijen (TNT Real Estate), Duurzaamheid bij tegenwind, VV+, september 2009 [24]
- Interview Sietske Bergsma (Ministerie van Financiën) en Angelia Zeegers (Rijksgebouwendienst), De overheid neemt het initiatief, Vastgoedmarkt, augustus 2009 [25]
- Interview Eugene Grüter (Advies en ingenieursbureau DHV), Duurzaam renoveren zonder meerkosten, Vastgoedmarkt, juni-juli 2009 [26]
- Interview Bram Adema en Huub Boissevain, Scan maakt energiegebruik en besparingen zichtbaar, Vastgoedmarkt, juni 2009 [27]
- Interview Hans Korbee en Albert Hulshoff (SenterNovem), Met wortel, preek en stok naar duurzaam vastgoed, Property Day, juni 2009 [28]
- Interview Guus Berkhout (Triodos Duurzaam Vastgoedfonds), Het gelijk van de pionier [29] (2008)
- Interview Gerhard Jacobs (AT Osborne), Niet duurder, wel beter [30] (2008)
- Interview Robert Kuppens (Cisco), Get connected [31] (2008)
Nieuwbouw
- Interview Andre Baars en Barbara de Leeuw (Gemeente Bronckhorst), Procesinnovatie in de Achterhoek, Property Day, juni 2010 en FMM, december 2010 [32]
- Interview Erik Vink (Gemeente Wijchen), Wijchense sporthal met laag energiegebruik en minder vandalisme, FMM, mei 2010 [33]
- Interview Kees Noorman (Delta Development Group), Cradle to Cradle landt in Nederland, Building Business – Duurzaam, februari 2009 [34]
- Interview Annemarie van Doorn (Vice president duurzame ontwikkeling ABN-AMRO), Van push naar pull, Property Day, juni 2008 [35]
- Interview René Buck (Buck Consultants international), Duurzaam vastgoed: hype en/of blijvertje? Property Day, juni 2008 [36]
- Interview Flip Verwaaijen (TNT Real Estate), De klant is koning, Vastgoedmaarkt, juni 2008 [37]
- Interview Leon Thier (Studio Leon Thier), De innerlijke kracht van de bouwmeester, Facility Randstad, juni 2008 [38]
- Interview Jaap Gillis en Derk Welling (Redevco Europe), Wat is duurzaam vastgoed? [39] (2008)
- Interview Anne-Marie Rakhorst (Search), Search and create [40] (2008)
- Interview Adri Duivesteijn (Gemeente Almere), Van eend tot zwaan [41] (2008)
- Interview Bas Niese en Paul Janssen (Facilicom), Eerherstel voor de facilitymanager [42] (2008)
- Interview Marlon Huysmans (OVG Projectontwikkeling), Winnen zonder strijd [43] (2008)
Vastgoedfondsen
Duurzaam beleggen is een groeimarkt. Groenfondsen zijn al langere tijd een succes en nu kunt u ook beleggen in Duurzame Vastgoedfondsen. Deze beleggen in duurzame bedrijfspanden en monumenten. Een Duurzaam Vastgoedfonds onderscheidt zich ten opzichte van de traditionele vastgoedfondsen door de kwaliteit en duurzaamheid van het vastgoed en geeft daarmee zekerheid voor een langere termijn. Het rendement dat de investeerder mag verwachten, moet minimaal gelijk zijn aan het rendement van traditionele vastgoedfondsen.
Beoordelingscriteria Duurzaam vastgoedfonds
Agentschap NL heeft samen met partijen uit de financiële en bouwwereld beoordelingscriteria ontwikkeld om vastgoed te screenen op duurzaamheid. Dit soort criteria ontbraken tot voor kort, waardoor het lastig was een Duurzaam Vastgoedfonds te initiëren. De criteria voor Duurzaam Vastgoedfonds sluiten aan op bestaande meetmethoden om de duurzaamheid en/of energiezuinigheid van een gebouw vast te stellen. Bovendien is rekening gehouden met actuele ontwikkelingen op het gebied van Nationale en Europese regelgeving.
De beoordelingscriteria van Agentschap NL vormen een basis voor de beoordelingscriteria om het predicaat 'Duurzaam Vastgoed' te krijgen. Het is toegestaan om van de criteria af te wijken. Het fonds moet dan, in overleg met Agentschap NL, aantonen dat de afwijkende criteria een zelfde mate van duurzaamheid opleveren als de officiële basiscriteria. Zodoende kan elk Duurzaam Vastgoedfonds een onderscheidend product bieden.
Downloads
- Duurzaam Vastgoedfonds, Beoordelingsmethodiek [45]
- Duurzaam Vastgoedfonds, Bijlage criteria Triodos Bank [46]
- Duurzaam Vastgoedfonds, Conceptrapport [47]
- Duurzaam Vastgoedfonds, Quick Scan [48]
- Interview Arnout van Kessel, Duurzaam vastgoed anno 2008 [49]
- Interview René Buck, Duurzaam vastgoed hype en/of blijvertje? [36]
Gebouwcyclus
Op ieder moment in de vastgoed- of huisvestingsketen bestaan kansen voor verduurzaming. Het Stappenplan verduurzaming kantoren bevat veel tips om meteen aan de slag te gaan.
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| Initiatief [50] |
Nieuwbouw [51] en Renovatie [52] |
Ontwerp [53] |
Aan- besteding [54] |
Realisatie [55] en Sloop [56] |
Beheer en onderhoud [57] |
Downloads
Aanbesteding, outsourcing en inkoop
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| Initiatief [50] |
Nieuwbouw [51] en Renovatie [52] |
Ontwerp [53] |
Aan- besteding |
Realisatie [55] en Sloop [56] |
Beheer en onderhoud [57] |
Duurzaam aanbesteden is te omschrijven als 'het borgen en stimuleren van duurzame kwaliteiten in het contractvormings- en aanbestedingsproces'. Een regelmatig gehoorde klacht is dat duurzame ambities tijdens de eerste ideevorming van een project hoog zijn, maar dat deze tijdens de verdere uitwerking komen te vervallen. Dit is te voorkomen als de betrokken partijen duurzaamheidsaspecten duidelijk in een contract vastleggen. De opdrachtgever kan er op deze manier voor zorgen dat zijn ambities ook werkelijk in het bouwproces gerealiseerd worden.
Outsourcing van energiebesparing
Met leveranciers kunt u afspraken maken over energiebesparing. Wilt u weten hoe u dat het beste kunt aanpakken? Download dan de Leidraad Prestatiecontracten, Beheer en Onderhoud Gebouwen Versie 2.0 [61].
Ook in huurovereenkomsten zijn voorwaarden over verduurzaming en energiebesparing op te nemen.
Energiezuinig gebouwbeheer
Wilt u weten hoe u gebouwen energiezuinig kunt beheren en onderhouden? Ga dan naar Energiezuinig gebouwbeheer [57].
Duurzaam inkopen van gebouwen
Duurzaam inkopen is een instrument dat de Rijksoverheid in overleg met het bedrijfsleven heeft ontwikkeld om een krachtige impuls te geven aan het verduurzamen van de markt voor goederen en diensten. De Rijksoverheid zelf koopt sinds 2010 honderd procent duurzaam in. Bij nieuwbouw, renovatie, beheer en sloop van kantoorgebouwen hanteert de overheid duurzaamheidscriteria, maar ook bij aankoop en huur.
Downloads
Agentschap NL heeft in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de duurzaamheidscriteria vastgesteld voor kantoorgebouwen:
- Nieuwbouw [63] (minimaal Greencalc + 200);
- Renovatie [64];
- Beheer en onderhoud [65];
- Huur en aankoop [66](minimaal Energielabel C)
- Sloop [67].
ESCo's
Energy Service Companies (ESCo's) zijn bedrijven die de aanleg en het onderhoud en beheer van de (klimaat-)installaties van gebouwen overnemen. Zij leveren een gegarandeerde energiebesparing, inclusief de financiering ervan. U heeft dus niet te maken met investeringskosten. Door een prestatieovereenkomst af te sluiten worden prestatieafspraken over energiebesparing vastgelegd.
Als een gebouw grote installaties bevat, is het inschakelen van een ESCo een interessante mogelijkheid. Denk bijvoorbeeld aan zwembaden, ziekenhuizen, zorginstellingen, scholen, sporthallen.De voordelen van ESCo's
- ESCo's hebben kennis van installaties, u hoeft dus niet zelf in technische kennis te investeren;
- ESCo's financieren de aanleg van een installatie;
- Met een ESCo zijn prestatieafspraken over energiebesparing te maken;
- Een ESCo kan in aanmerking komen voor subsidies en fiscale regelingen;
- ESCo's kunnen een totaal ontzorgingsconcept aanbieden.
Bijvoorbeeld
De gemeente Rotterdam werkt met behulp van ESCo's aan energiezuinige gebouwen: kijk op Rotterdamse groene gebouwen [68].
- Video ESCo verduurzaamt Rotterdamse zwembaden [69]
- Video Rotterdamse wethouder van Uffelen over ESCo [70]
- Video Rotterdamse wethouder Karakus over ESCo [71]
- Video ESCo Structon stapt in 9 Rotterdamse zwembaden [72]
- Column Albert Hulshoff: 'ESCo doorbraak door Rotterdam' [73]
- Modelovereenkomst voor Energiekostenbesparing (ESCo) in Nederland [74]
- Leidraad Prestatiecontracten, Beheer en Onderhoud Gebouwen [61] - versie 2.0
- Brochure Energiebesparing te koop - Investeren in energiebesparing zonder eigen geld [75]
- Brochure Dure plannen, goedkope oplossingen [76]
- Brochure Energiebesparing te koop - Investeren in energiebesparing zonder eigen geld [75]
- Factsheet Wel de lusten niet de lasten [77]
- Dirigent in Duurzaamheid: ESCo's energiebesparing zonder investering [78] - artikel FMI 1-2011
- Zorg voor energiebesparing in Lievensberg Ziekenhuis [79] - artikel FMM nov.2010
- Marktstudie CO2-besparingpotentieel ESCo’s in utiliteitsbouw [5] - rapport Buiddesk
- Views on the emerging Dutch ESCo Market: Can it become successful? [80] - studie Universiteit Utrecht. Uitgaande van de huidige stand van de energietechnologie en de status van de gebouwen, kan de inzet van ESCo’s in Nederland resulteren in een jaarlijkse besparing van € 770 miljoen en een verlaging van de CO2-uitstoot met 4 Mton. Daarmee kan de inzet van ESCo’s een significante bijdrage leveren aan het verlagen van CO2-emissies in Nederland.
- Amerikaanse studie (mei 2008) naar de grootte van de U.S. markt voor Energie Efficiëntie [81] (Engelstalig)
- Een introductie op Energieprestatiecontracten van het Clinton Climate Initiative [82] (Engelstalig)
- Site met uitgebreide informatie over de renovatie van het Empire State Building door een ESCo [83] (Engelstalig)
Prestatiecontracten
Utiliteitsgebouwen zijn verantwoordelijk voor circa 16% van de totale CO2-uitstoot in Nederland. In de kantorenbranche is met prestatiecontracten per jaar een CO2-besparing mogelijk van ongeveer 35% (10 Mton CO2-uitstoot) en een kostenbesparing van 20% (€ 0,8 miljard). Prestatiegericht afspraken maken biedt kansen.
Door een prestatiegerichte aanpak werken opdrachtgever en -nemer samen op basis van prestatie-eisen. Hierdoor krijgen extra kwaliteiten juist wel een kans, zoals de mate waarin een project onderhoudsvrij is, energiezuinig is of lage beheerkosten.
Leidraad Prestatiecontracten Beheer en Onderhoud Gebouwen
Nederland geeft per jaar € 5 miljard uit aan technisch beheer en onderhoud van gebouwen. Installatiebedrijven leveren meestal diensten op basis van inspanningscontracten. Dit leidt niet altijd tot het meest efficiënte resultaat: hogere energielasten en een minder goed binnenklimaat kunnen het gevolg zijn. Oplossing: prestatiecontracten maken de prestatie van de leverancier meetbaar en objectief evalueerbaar.
Agentschap NL heeft een leidraad laten ontwikkelen die u ondersteunt bij het opstellen van prestatiecontracten voor technisch beheer en onderhoud van gebouwen. Deze leidraad biedt u de tools om afspraken te maken met uw leverancier over klanttevredenheid, duurzaam beheer, optimale kosten en kwaliteit én innovatie. Met behulp van KPI's wordt een ideale balans gezocht om kosten en energie te besparen en de kwaliteit van het onderhoud te verhogen. Ook het bonus-/malussysteem wordt toegelicht.
Model-prestatiecontract
- Bekijk het model-prestatiecontract voor het technisch onderhoud van gebouwinstallaties [84]. De bijlage is ook beschikbaar. Dit modelcontract is opgesteld door AT Osborne. Neem voor meer informatie over dit contract contact op met Marc Hopman via MHO@atosborne.nl [85].
-
Bekijk het model-prestatiecontract onderhoud, beheer en energiemanagement [86] van Local Company. Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Paul Kengen via (020) 333 15 44.
Wij streven ernaar om meerdere model-prestatiecontracten ter beschikking te stellen aan de markt. Daarom nodigen wij u graag uit uw voorbeeldcontract hier te plaatsen. Stuur daarvoor een mail naar Albert Hulshoff via albert.hulshoff@agentschapnl.nl [87].
Prestatiegericht werken voorwaarde voor integraal ontwerpen
Integraal ontwerpen biedt een organisatorisch kader voor het ontwerpproces; prestatiegerichtheid is hierbij dan een randvoorwaarde. Contractvormen, waarin een prestatiegerichte afspraak een optimaal kans krijgt, zijn de innovatieve aanbestedingsvormen zoals design & construct (D&C) tot en met design, construct, finance, operate & maintain (DCFO&M). Deze contractvormen geven antwoord op de traditionele manier van aanbesteden. Hierbij wordt niet aanbesteed op basis van laagste prijs, maar op economisch meest voordelige aanbieding voor de totale levensduurkosten waarin kwaliteit een van de criteria kan zijn die weegt bij de gunning. Randvoorwaardelijk bij deze manier van aanbesteden én bij integraal ontwerpen is een functioneel PVE waarin functionaliteits- en prestatie-eisen staan geformuleerd.
Prestatieindicatoren voor Beheer en onderhoud
ISSO ontwikkelt in 2010 prestatieindicatoren voor Beheer en onderhoud. Lees daar meer over in het artikel uit het jaarboek van ISSO [88].
Bronnen: - De Nederlandse facility management markt 2008 (Uitgave Facility Management Nederland en Twijnstra Gudde)
- Corporate Facility Partners [89]
Downloads
- Model Prestatiecontract Onderhoud beheer en energiemanagement Local [86]
- Model Prestatiecontract en bijlage AT Osborne [84]
- Leidraad Prestatiecontracten, Beheer en Onderhoud Gebouwen Versie 2.0 [61]
- Presentatie Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid [90]
Praktijkvoorbeelden Duurzaam vastgoed
Ga naar de Praktijkvoorbeelden Utiliteitsbouw [91] - voor projecten energiebesparing binnen de gebouwde omgeving, geselecteerd op basis van de energetische doelstellingen, de beperking van energievraag, het toepassen van duurzame energiebronnen of het efficiënt toepassen van bestaande technieken.
Van verschillende praktijkvoorbeelden zijn video's [92] gemaakt, die zijn geplaatst op Youtube en NEW-Energy.TV.
Nog meer voorbeelden vindt u bij de Circle of Blame [95] en bij de Praktijkvoorbeelden Energiezuinig gebouwbeheer [96].
Publicaties Duurzaam vastgoed
Factsheets en brochures
- Brochure Dure plannen, goedkope oplossingen [76]
- Brochure Energiebesparing te koop - Investeren in energiebesparing zonder eigen geld [75]
- Factsheet Wel de lusten niet de lasten [77]
Rapporten
- Rapport doelgroepenonderzoek segmentatie Duurzaamheid Nederlandse Kantorenmarkt [97]
- Praktijktoets nieuwbouw of ingrijpend verbeteren [98]
- Eindrapport Kiezen voor nieuwbouw of het verbeteren van het huidige kantoor [99]
- Rapport Onderzoek naar het energie- en CO2-reductiepotentieel [100]
- Rapport Kwaliteitsborging van installaties, Evaluatie van bestaande instrumenten en een visie voor de toekomst [101]
- De waarde van energiezuinigheid en bereikbaarheid [102] (rapport en samenvatting)
- Marktstudie CO2-besparingpotentieel ESCo’s in utiliteitsbouw [5]
Overige publicaties
- Duurzame Gebouwen Nieuwskrant [2] - NIEUW !
- Duurzaam Vastgoed Nieuwskrant [3] - archief
- Stappenplan verduurzaming kantoren [58]
- Rekentool Verkenning verduurzaming kantoren [103]
- Rekentool Verkenning verduurzaming onderwijsgebouwen [104]
- Leidraad Green Lease [105]
- Leidraad Prestatiecontracten, Beheer en Onderhoud Gebouwen - versie 2.0 [61]
Contact Duurzaam vastgoed
U kunt bij het Informatiepunt Agentschap NL terecht voor al uw vragen - telefonisch en per e-mail. Wij zullen uw vragen zoveel mogelijk direct beantwoorden. Indien u uw vraag per e-mail stelt, dan streeft Agentschap NL ernaar u binnen twee werkdagen een reactie te geven.
Telefoon: (088) 602 92 00
bereikbaar van 9.00-12.00 en 14.00-16.00 uur
E-mail: kompas@agentschapnl.nl [106]
