Programma van Eisen Frisse scholen

voor website - kinderen.JPG | JPG | 5114 KB [5]

Een slecht binnenmilieu in scholen heeft een negatief effect op de gezondheid van leerlingen en onderwijzend personeel, en op hun leerprestaties en functioneren. Wanneer er verbouw- en nieuwbouwplannen zijn of nieuwe installaties nodig zijn, is het dus belangrijk vooraf eisen te stellen aan het ontwerp van het gebouw of de installaties. Naast een optimaal binnenmilieu is daarbij ook een beperkt energiegebruik essentieel – alleen al vanwege de kosten.

Leestip
Frisse lucht in nieuw bouwbesluit 2012 [7] (bericht website SCS)
 
 

Energie en Binnenmilieu Advies voor scholen (EBA)

voor website - schoolklas-raam.JPG | JPG | 538 KB [8]

• Het binnenmilieu beperkt zich tot de luchtkwaliteit m.b.t. de CO₂-concentratie en het thermisch comfort;
• Voor scholen in het Voortgezet Onderwijs is het instrument, voor het binnenmilieu, alleen geschikt voor theorielokalen en theorievaklokalen;
• De rapportage bevat o.a. de volgende informatie:
  - De huidige situatie van het energiegebruik, de binnenmilieukwaliteit, de isolatie, de verwarmingsinstallatie, de ventilatie en de verlichting.
  - De verbetermaatregelen met daarbij o.a. de verwachte energiebesparing, de kostenbesparing, de investeringskosten, de terugverdientijd.

• Op een aantal punten is meer aangesloten op de EPA-U berekeningsmethodiek.
• Er is een koppeling gemaakt tussen het berekende en het daadwerkelijke energiegebruik (fitten),waardoor de berekende energiebesparing realistischer is.
• Er is een tabblad toegevoegd met kostenkengetallen, welke de adviseur zelf naar wens kan aanpassen.
• Er is een tabblad toegevoegd met kosten en baten, waarin de adviseur een eventuele bijdrage van derden (o.a. subsidie) kan invoeren.
• De aanwezige verlichting in de EBA methodiek kan specifieker worden vastgesteld.
• Er is een klachteninventarisatie-module opgenomen met betrekking tot de volgende binnenmilieuaspecten:
  - vocht en schimmel,
  - verbrandingsgassen,
  - installatiegeluid en geluidsisolatie.

Downloads

• EBA - Handleiding, versie 2.0 (april 2011) [9]
• EBA – Instructie rapportageformat, versie 2.0 (april 2011) [10]
• EBA - Rapportageformat ten behoeve van het te verstrekken advies, versie 2.0 (april 2011) [11]
• EBA - Logboeken ten behoeve van de CO₂-metingen, versie 2.0 (april 2011) [12]
• EBA - Opnameformulier, versie 2.0 (april 2011) [13]
• EBA - Rekenmodel, versie 2.0 (april 2011) [14]
• GGD-richtlijn - Beoordelen van ventilatie scholen [15]
• GGD - Eendagsmethode [16]
• GGD-boekje De frisse basisschool [17]

Energie en Binnenmilieu stappenplan

Energie en Binnenmilieu stappenplan

voor website - school-buiten.JPG | JPG | 104 KB [20]

Het Energie en Binnenmilieu Stappenplan is een managementtool dat schooldirecties, schoolbesturen en gemeenten informeert over de noodzakelijke stappen en aandachtspunten bij het verbeteren van de energiezuinigheid en het binnenmilieu bij onderwijsinstellingen.

Het stappenplan ondersteunt het proces van het uitvoeren van een Energie en Binnenmilieu Advies (EBA) tot en met het uitvoeren van de aanbevolen maatregelen. Door het kabinet is geld vrijgemaakt voor PO en VO-scholen (impulsregelingen van het ministerie van OCW in het kader van de crisismaatregelen) om op basis van cofinanciering versneld een aantal maatregelen inzake Energie en Binnenmilieu uit te voeren.

Het Energie en Binnenmilieu Stappenplan kan een goed hulpmiddel zijn voor de aanpak van het uitvoeren van de maatregelen in het kader van deze regeling. Voor deze maatregelen is een aantal aandachtspunten opgenomen. Bij de uitvoering van deze maatregelen moet er rekening mee worden gehouden dat de subsidiegelden voor 4 september 2011 moeten zijn besteed.

Het Energie en Binnenmilieu Stappenplan [21] bestaat uit:

• een stroomschema;
• een toelichting op het stroomschema met de activiteiten en de resultaten per fase;
• een uitwerking van de gesubsidieerde maatregelen (prestatie-eisen, aandachtspunten en globale doorlooptijden);
• een voorbeeld van een tijdsplanning van de stappen waarbij van een minimale en maximale variant is uitgegaan om de maatregelen te realiseren.

Startdatum publicatie: 

woe, 03/23/2011

Instrumenten Frisse Scholen

Polygoon basisschool Almere2.JPG | JPG | 89 KB [22]

De Frisse Start
De Frisse Start heeft tot doel het energiegebruik van uw school terug te dringen en het binnenmilieu te verbeteren. In vijf stappen maakt uw school een frisse start.

De Frisse Scholen Toets
Na de oplevering van een nieuwe school blijkt de energiezuinigheid en het binnenmilieu vaak niet aan de verwachtingen te voldoen.
Voor de bouw of renovatie van een Frisse School is het van belang een goed Programma van Eisen (PvE) op te (laten) stellen. Als formele opdrachtgever en direct belanghebbende maakt u daarmee aan het ontwerpteam duidelijk aan welke eisen hun voorstellen dienen te voldoen.
Met behulp van de Frisse Scholen Toets houdt u de regie over de energiezuinigheid en een goed binnenmilieu, van ontwerp tot en met de oplevering.

Op deze pagina treft u materialen aan die u helpen bij het in kaart brengen van het probleem op uw school en die u in de goede richting helpen bij het zoeken naar oplossingen.

Subsidies
Het Rijk stimuleert het nemen van maatregelen en heeft daarvoor een aantal subsidieregelingen opgezet. Zo zijn er subsidies voor het toepassen van duurzame energie en voor innovatieve projecten. De subsidiewijzer Frisse Scholen helpt u verder.
 

De Frisse Start

voor website - frissestart - Minkemacollege.JPG | JPG | 4530 KB [23]

Hoe werkt De Frisse Start?
De Frisse Start heeft tot doel het energieverbruik van uw school terug te dringen en het binnenmilieu te verbeteren: isoleren én ventileren. De Frisse Start ondersteunt u hierbij met verschillende instrumenten, die aangeboden worden in de volgende 5 stappen.

Wat komt u te weten?
Op basis van de resultaten en de gegevens die u in de eerste 4 stappen verzamelt, kunt u een voorlopig ontwerp laten maken, en na goedkeuring ook een definitief ontwerp en bestek. Check het definitieve ontwerp en het bestek. Klopt alles? Dan kan de uitvoering starten. In stap 5 krijgt u informatie over het onderhoud en beheer van uw Frisse School.

De scholen die u voor gingen
Wilt u zich laten inspireren door Frisse Scholen die u voor gingen bekijk dan de praktijkvoorbeelden [24].

1. Opstarten
2. Analyseren
3. Ambities
4. Realiseren
5. Onderhouden

Opstarten

• ABCD-tool [25]
  Door het invullen van de vragenlijst krijgt de school suggesties voor maatregelen die het energiegebruik verminderen en het binnenmilieu verbeteren. Dat kunnen relatief eenvoudige en goedkope maatregelen zijn, een aantal maatregelen is duurder. Ook kan het nodig zijn nader onderzoek te laten doen.
• Brochure Een Nieuwe Frisse school [26]
  Vermijd valkuilen in het bouwproces die een frisse school in de weg staan, zoals verkeerde ontwerpen of verkeerd gebruik van technieken.
• Handleiding bouwen aan Frisse Scholen  [27]
  Stippel het proces uit om uiteindelijk te voldoen aan de technische eisen die worden gesteld, van ontwerp tot ingebruikname.

Analyseren

• Energie en binnenmilieu advies voor scholen [28]
  Breng de huidige situatie van het binnenmilieu in kaart en bepaal uw eigen ambitieniveau. De school gaat nu toch op de schop.
• Energie en binnenmilieu stappenplan [29]
  Managementtool dat schooldirecties, schoolbesturen en gemeenten informeert over de noodzakelijke stappen en aandachtspunten bij het verbeteren van de energiezuinigheid en het binnenmilieu bij onderwijsinstellingen.

Ambities

• Brochure Financieringsconstructies frisse scholen in de praktijk [30]
  Welke maatregelen zijn voor u mogelijk om een goed binnenmilieu te financieren en te beheren? Ontdek de keuzes en hun voor- en nadelen.
• Standaard technisch Programma van eisen Frisse Scholen [6]
  Voor hulp bij het opstellen van een technisch programma van eisen. Scherp de bestaande eisen aan of stel een startdocument op voor een nieuw programma
• Subsidiewijzer Frisse Scholen [31]
  Deze subsidiewijzer biedt u een handig overzicht van (subsidie)regelingen van waaruit financiële bijdragen voor verlaging energielasten en of verbetering van het binnenmilieu mogelijk zijn.

Realiseren
Grote ambities hebben is makkelijk, ze ook realiseren is een ander verhaal. Daarom zetten wij de maatregelen die u kunt nemen op een rij. Welke maatregel is geschikt voor uw school? En hoe groot is het effect?

• Overzicht thema's en maatregelen
  Bekijk welke maatregelen u kunt nemen en hoeveel effect de maatregelen hebben op het binnenmilieu, energiegebruik en kosten. Ga naar www.slimmemaatregelen.nl [32] en www.slimmemanagers.nl [33]. Daarnaast raden wij u aan om gebruik te maken van het Energie en binnenmilieu stappenplan [29].
• Er zijn maatregelen die op bijna iedere school van toepassing zijn, zoals dubbel glas plaatsen en leidingen isoleren. Ga naar: Quick wins [34]

Lees meer in het boekje De Frisse Basisschool [17] van de GGD en in de brochure Verdienen met duurzaam onderhoud [35].

Onderhouden

• CO2 indicatorkaart [36]
  Verspreidt in ieder klaslokaal informatie over gezond en energiebewust ventileren. De instructies heeft u met deze leaflet altijd bij de hand.

Kijk ook eens in de brochure Verdienen met duurzaam onderhoud [35].

Startdatum publicatie: 

woe, 03/23/2011

De Frisse Scholen Toets

Bijlage(n): 

Frisse Scholen Toets - factsheet okt'11.pdf | PDF | 1740 KB [37]

Frisse Scholen Toets - Instrument Hulpmiddelen en scorekaart sept'11.xls | XLS | 278 KB [38]

Frisse Scholen Toets - Handleiding sept'11.pdf | PDF | 3142 KB [39]

Frisse Scholen Toets - voorbeeld Toetsingsrapport sept'11.pdf | PDF | 3059 KB [40]

Frisse Scholen Toets - Toetsingsrapport zonder schema's sept'11.pdf | PDF | 986 KB [41]

De Frisse Scholen Toets
Na de oplevering van een nieuw schoolgebouw blijkt de energiezuinigheid en het binnenmilieu vaak niet aan de verwachtingen te voldoen.
Voor de bouw of renovatie van een Frisse School is het van belang een goed Programma van Eisen (PvE) op te (laten) stellen. Als formele opdrachtgever en direct belanghebbende maakt u daarmee aan het ontwerpteam duidelijk aan welke eisen hun voorstellen dienen te voldoen. Maar het stellen van eisen biedt nog geen garantie voor een goed eindresultaat. U zult tijdens het ontwerpproces de (tussen-)resultaten moeten toetsen. En na de bouw zult u moeten controleren of de overeengekomen prestaties inderdaad worden geleverd.
Met behulp van de Frisse Scholen Toets houdt u de regie over de energiezuinigheid en een goed binnenmilieu, van ontwerp tot en met de oplevering.

• De Frisse Scholen Toets  - Hulpmiddel voor schoolbestuur en gemeente  (factsheet, 8 blz.) geeft algemene informatie over de Toets.
• De Frisse Scholen Toets - Handleiding (54 blz.) geeft de uitvoerder van de toets gedetailleerde informatie over het instrumentarium,  de stappen en de criteria per deelaspect.
• De Frisse Scholen Toets – voorbeeld Toetsingsrapport (44 blz.) geeft een uitgewerkt voorbeeld van een toetsingsrapportage zoals u tijdens het ontwerp- en opleverproces kunt hanteren.
• Het document Frisse Scholen Toets – Toetsingsrapport zonder schema's (6 blz.) is een dummy die u zelf verder kunt invullen ten behoeve van uw eigen scorekaart (Excel-scorerekaart).

De volgende onderwerpen komen aan bod:  

• luchtkwaliteit
• hitte
• koude en tocht
• energieverbruik
• het ontwerp- en bouwproces.

Deze publicaties zijn bedoeld voor schoolbesturen, schooldirecties en gemeentelijke adviseurs onderwijs(-huisvesting) die aan de slag gaan of zijn met de nieuwbouw of renovatie van een school.

Praktijkvoorbeelden Frisse Scholen

• OBS de Sokkerwei in Castricum [44]
• De Veldhuizerschool in Ede [45]
• Het Christiaan Huygens College in Eindhoven [46] - laat zien dat het kan
• Het OdyZee in Goes [47] - eerste gecertificeerde Passiefschool van Nederland
• Frisse Scholen in de gemeente Hardenberg [48]
• De Brede School de Waterhoef in Oisterwijk [49]
• BredeSchoolPlus in Reusel-De Mierden [50]
• Het Libanon Lyceum in Rotterdam [51]
• Basisschool De Hille eerste Frisse School in Terneuzen [52]. Link naar digitaal artikel van BN-De Stem van 14 april 2011.
• OBS De Meent in Uden [48]
• De Brede School Legmeer in Uithoorn [53]
• Basisschool De Brug in Westervoort [54]
• Financieringsconstructies Frisse Scholen in de praktijk [30]

• Innovatieve praktijkvoorbeelden [56] (database) 

Publicaties Frisse Scholen

• Een Nieuwe Frisse School [26]
• Pilots Frisse Scholen [57]
• De Frisse Scholen Toets [58] - Hulpmiddel voor schoolbestuur en gemeente
• Programma van Eisen - Frisse Scholen [6]
• Handleiding Bouwen aan Frisse Scholen [27]
• Naar Energieneutrale Scholen - De UKP-NESK scholen in de initiatieffase [59]
• De Frisse basisschool – Samen aan de slag voor een gezonde en behaaglijke ventilatie op school [17]
• Subsidiewijzer Frisse scholen [31]
• CO₂-indicatorkaart [36]
• Duurzame schoolgebouwen [60]
• Verduurzamen van het meerjaren-onderhoud bij basisscholen [61]
• Financieringsconstructies, Frisse Scholen in de praktijk [30]
• Handreiking Financierings- en beheerconstructies bij verbouw van scholen [62]

Rapporten

• Onderzoek: Energie-efficiëntie en een goed binnenmilieu: een succesvolle combinatie? [63]
• Het effect van ventilatie op cognitieve prestaties van leerlingen op een basisschool [4]
• Gezondheidkundige toetswaarden voor ventilatie [64]
• Literatuuronderzoek binnenmilieu en energieverbruik in Nederlandse scholen [65]

• 'Scholenbouw op groene leest [66]' over UKP NESK - scholenprojecten (artikel Building Business, maart 2011)
• Rekentool Verkenning verduurzaming onderwijsgebouwen [67]

Veelgestelde vragen Frisse Scholen

1. Hoe weet ik hoe het met de situatie op mijn school/ de school van mijn kind gesteld is?
Scholen kunnen binnenkort zelf het binnenmilieu testen, door een eenvoudig zelf uit te voeren onderzoek. Kijk op deze site bij Publicaties [42]. Ze kunnen ook CO2-meters aanschaffen om in de klas het binnenmilieu in de gaten te houden.

• De Frisse Start [68]

2. Door wie kan ik metingen laten verrichten en wat kost dat?
De GGD [69] kan metingen uitvoeren.

• E-mail: postbus@ggd.nl [70]
• Telefoon: (030) 252 30 04

3. Mijn kind is ziek, kan dat komen door het slechte binnenklimaat op school?
Het aantal kinderen met astma is de laatste jaren enorm toegenomen. Er is veel discussie over het ontstaan van astma en allergieën. Duidelijk is wel dat astmatische of allergische kinderen gebaat zijn bij een schone en gezonde omgeving zonder prikkelende stoffen in de lucht.

4. Kunt u ons/onze school van advies voorzien?
Er bestaat een praktisch en gratis initiatief als het Frisse Scholen Project, dat schoolbesturen handvatten geeft om van een slechte lucht school een frisse-lucht school te maken. Gebruik de site en brochures. Met een grondige aanpak verbetert de school de gezondheid binnen de schoolmuren en bespaart daarbij ook nog eens flink op de stookkosten. U kunt meer over dit onderwerp lezen op de site van Arbo-VO [71].

5. Zijn er subsidies voor maatregelen die het binnenklimaat op school kunnen verbeteren?
Kijk voor meer informatie over subsidies bij de subsidiewijzer [31].

6. Wat is de oorzaak dat het binnenklimaat van scholen slecht is?
Een oorzaak van de problemen in schoollokalen is dat er relatief veel personen in een beperkte ruimte aanwezig zijn. Zij verspreiden onder andere ziektekiemen, zwevend fijn stof, allergenen en geurtjes. Daarnaast komen er verontreinigingen uit aanwezige voorwerpen, zoals beeldbuizen (tv, pc), vloerbedekking en bouwmaterialen. De binnenlucht in de schoollokalen is hierdoor meer verontreinigd dan de buitenlucht.

7. Zijn de gevolgen van het een slecht binnenklimaat blijvend?
Hiervoor kunt u contact opnemen met het Astma Fonds Site: www.astmafonds.nl [72]

• E-mail: info@astmafonds.nl [73]
• Telefoon: (033) 434 12 12

8. Wat zijn de meest voorkomende klachten?

• discomfort (bv. geurhinder en koude/warmteklachten);
• hoofdpijn, vermoeidheid en sufheid (in de loop van de dag toenemend);
• slijmvliesirritaties en andere ‘sick building klachten’ (bv. ‘droge lucht’ klachten);
• (onnodige) overdracht van infectieziekten (via de lucht) leidend tot verkoudheid, griep en dergelijke;
• verergering van allergieën (denk bv. aan hooikoorts en voedselallergieën);
• (extra) astma-aanvallen bij kinderen en leerkrachten met astma.

Astma komt steeds vaker voor bij kinderen! In een gemiddeld klaslokaal heeft tegenwoordig 10% van de kinderen astma. Juist voor hen is het extra belangrijk dat de binnenlucht in de ruimtes waarin ze relatief het meest verblijven (eigen slaapkamer, klaslokaal) goed is.

9. Ligt het aan het gebouw of aan het beheer van het gebouw?
Het gaat in feite om beide: de staat van het schoolgebouw en de manier van beheren. Investeren in een beter binnenmilieu en energiebesparende maatregelen loont maar een goed beheer is ook van belang. Bij dit laatste kan o.a. gedacht worden aan gebruik van spaarlampen, energiezuinige apparaten, deur uit: licht uit, ramen open in de pauze, etcetera.

10. Wat zijn de kosten voor de school van de investering voor een beter binnenklimaat?

• Investeringskosten voor een beter binnenklimaat [74]
• Exploitatiekosten per lokaal voor en na renovatie in een basisschool [75] Voorbeeldberekening gebaseerd op werkelijke cijfers in een bestaande basisschool in Noord-Brabant.

Kijk ook op Taskforce Verlichting [76].

11. Wie werken er mee aan Frisse Scholen?
Veel organisaties en instellingen [77] werken samen in de 'Frisse Scholencampagne'. Vaak hebben ze op hun eigen websites meer detailinformatie.

Contact Frisse Scholen