Gepubliceerd op Agentschap NL (http://www.agentschapnl.nl)
Home > Lokaal Klimaatbeleid

Geplaatst op 14/10/2010 - 15:33

Lokaal Klimaatbeleid

Lokaal Klimaatbeleid
[1]
Lokale overheden hebben een belangrijke rol bij het behalen van energiebesparing, toepassen van duurzame energietechnieken en terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen. Via bouwen en wonen, de ruimtelijke inrichting en handhaving van de Wet Milieubeheer hebben gemeenten invloed op een groot deel van de uitstoot van de Nederlandse broeikasgassen. Daarom hebben bijna alle gemeenten in Nederland een klimaatbeleidsplan en zijn zij bezig om de klimaatprojecten uit te voeren.

Lokale Klimaat Agenda
In de Lokale Klimaat Agenda staat beschreven met welke acties overheden hun CO2-reductiedoelstellingen (lokaal, landelijk) willen bereiken in de periode 2011-2014. Gemeenten, provincies en waterschappen kunnen zich inschrijven voor de Lokale Klimaat Agenda. Alle informatie en een inschrijfformulier vindt u hier. [2] 

Profesionalisering: borging en monitoring
Een succesvolle uitvoering van lokale en regionale klimaatambities begint bij het borgen van het klimaatbeleid binnen alle aspecten binnen de organisatie. Vaak is er al bestuurlijke ambitie en is er draagvlak op de werkvloer. Verbinding leggen en een structurele aanpak om klimaatbeleid als rode draad door de organisatie te rijgen is dan de belangrijkste stap die gezet moet worden. Naast borging is ook monitoring belangrijk voor een goed klimaatbeleid. Door te weten wat de voortgang en effecten van uw gemeentelijk klimaatbeleid zijn, is het mogelijk uw beleid gericht bij te stellen. In de klimaatmonitor [3] vindt u een indrukwekkende hoeveelheid gegevens die helpen bij programma- en effectmonitoring.

Kennis uitwisselen: Netwerk Lokaal Klimaatbeleid
Het digitale netwerk voor medewerkers van gemeenten en provincies voor uitwisselingen van kennis en ervaring over lokaal klimaatbeleid. Tref daar uw collega’s, want er zijn nu al bijna 700 mensen actief op het netwerk! Benieuwd? Meld u aan voor het Netwerk Lokaal Klimaatbeleid [4].

Agentschap NL voert de opdracht Lokale en Regionale Klimaatinitiatieven uit op initiatief van het platform Duurzame overheden bestaande uit het ministerie van Infrastructuur en Milieu, VNG, IPO, Unie van Waterschappen en het Klimaatverbond.

Volg ons ook op Twitter [5].

Meer informatie
Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Lokale Klimaat Agenda

In de Lokale Klimaatagenda staat beschreven met welke acties overheden hun CO2-reductiedoelstellingen (lokaal, landelijk) willen bereiken in de periode 2011-2014. 

Download hier de Lokale Klimaatagenda [9]

Gemeenten, provincies en waterschappen kunnen zich hier inschrijven voor de Lokale Klimaatagenda [10]

Organisaties die de Lokale Klimaatagenda hebben ondertekend: zie Pakket LKA [11].

Veelgestelde vragen Klimaatagenda

Wat houdt de Klimaatagenda 2011-2014 in grote lijnen in?
Staatssecretaris Joop Atsma (Infrastructuur en Milieu) gaat samen met klimaatambassadeurs van vijf grote gemeenten en de waterschappen zorgen dat succesvolle lokale klimaatinitiatieven op grote schaal navolging krijgen onder het motto ‘Werk maken van klimaat’. Daarnaast wil hij samen met de ambassadeurs eventuele knelpunten in de regelgeving opheffen. De Lokale Klimaatagenda 2011-2014 kan lokale en regionale overheden helpen bij het realiseren van hun klimaatambities door succesvolle, kansrijke klimaatinitiatieven meer bekend te maken voor de rest van Nederland.
In de Klimaatagenda staat beschreven met welke acties overheden de CO2-reductiedoelstellingen (lokaal, landelijk) willen bereiken. Bij ieder van de tien Speerpunten zijn concrete acties geformuleerd voor zowel decentrale overheden als voor de rijksoverheid.

Wat betekent het als een gemeente, waterschap of provincie tekent?
Door in te tekenen voor de Klimaatagenda spreekt de gemeente/waterschap/provincie uit zich de komende jaren in te (blijven) spannen voor klimaatbeleid. De manier waarop dit gebeurt is aan de gemeente/waterschap/provincie zelf. De gemeente/waterschap/provincie kan via het intekenformulier [10] aangeven op welke Speerpunten zij zich specifiek gaat inspannen.
De lijst is openbaar.
Er zijn 10 speerpunten, verdeeld over 5 thema’s te weten: duurzame gebouwde omgeving, duurzame mobiliteit, duurzame bedrijven, duurzame energie en klimaatneutrale stad en regio.

De 10 speerpunten zijn:
  • Bestaande woningen en gebouwen energiezuiniger maken
  • Naar energieneutrale nieuwbouw
  • Naar betere ketenmobiliteit
  • Duurzaam goederenvervoer
  • Groen gas en elektrisch vervoer
  • Lokale duurzame economie
  • Energiebesparing bedrijven via handhaving
  • Lokale duurzame energie productie
  • Smart Grids
  • Transitie naar de ‘Klimaatneutrale stad en regio’
De toelichting op de speerpunten kunt u nalezen in de Klimaatagenda [9].

Wat doet het Rijk met de gegevens uit uw intekening?
Welke partijen deelnemen aan de LKA en op welke speerpunten en activiteiten zij inzetten wordt openbaar gemaakt op de website Klimaatmonitor (landkaart [12] of lijst [13]). Doel hiervan is aan geïnteresseerden en belanghebbenden duidelijk maken waarop welke overheid zich richt. Dit maakt het marktpartijen en burgers mogelijk om deze overheid te benaderen voor samenwerking, vragen e.d. Ook maakt het overheden mogelijk kennis uit te wisselen met andere overheden, die soortgelijke speerpunten en activiteiten hebben gekozen. Daarnaast worden de gegevens gebruikt om de Tweede Kamer te informeren over de hoeveelheid deelnemende overheden, de gekozen speerpunten en activiteiten en om de noodzaak van gewenste veranderingen in bijvoorbeeld regelgeving mede te onderbouwen.

Wat kost deelname?
De gemeente/waterschap/provincie heeft zelf budget en/of uren vastgesteld voor klimaatbeleid. De uitvoering zal vaak in samenwerking met andere partners plaatsvinden (bedrijven, andere overheden). De gemeente/waterschap/provincie tekent zich in op speerpunten, in lijn met haar eigen klimaatbeleid in de periode 2011-2014.

Wat levert deelname op?
Door in te tekenen is het richting andere overheden, bedrijven, onderwijs en burgers duidelijk waar de gemeente/waterschap/provincie 'voor staat'. Door intekening op Speerpunten is het voor de Rijksoverheid duidelijk waar bij de uitvoering (en bijbehorende knelpunten) het zwaartepunt ligt. Met de ondertekening borgt de gemeente/waterschap/provincie haar klimaatbeleid. Intekening op de Klimaatagenda kan worden benut in de interne en externe communicatie over het klimaatbeleid.
Gemeenten, waterschappen en provincies kunnen door deelname gebruik maken van de kennis die binnen het netwerk aanwezig is, zo kunnen ze vanaf 2012 deelnemen aan specifieke leergroepen.

Wie moet het besluit nemen om in te tekenen?
De gemeente en provincie kunnen dit op ambtelijk niveau besluiten, indien men van mening is dat dit naadloos past op het bestuurlijk vastgestelde klimaatbeleid. Vanuit het oogpunt van draagvlak en transparantie adviseren wij om op het niveau van College B&W danwel GS het besluit om te tekenen te laten vaststellen. Ook is het aan te bevelen om de gemeenteraad respectievelijk Provinciale Staten te informeren.
De waterschappen hebben op sectorniveau ondertekend.

Waar vind ik de intekenlijst?
Dit is de link naar de intekenlijst. [10]

Krijgen we ondersteuning bij de uitvoering van ons Klimaatbeleid?
Het ministerie van IenM ondersteunt via Agentschap NL op verschillende manieren de betrokken overheden. Zo worden op specifieke thema’s leergroepen opgezet. Door deel te nemen aan zo’n leergroep wordt u rechtstreeks op het betreffende thema ondersteund door uw collega-overheden, ministerie I&M (en EL&I, BZK) en Agentschap NL. De leergroepen zullen ook nuttige kennis en informatie over specifieke thema’s voor u beschikbaar maken, waardoor de uitvoering van uw beleid efficiënter en met grotere kans op succes kan worden uitgevoerd.
Kennisdeling vindt plaats via digitale media, publicaties en bijeenkomsten waaronder communities of practise.
Het is mogelijk om in een regionaal overleg een presentatie te krijgen over de Klimaatagenda.
Voor het maken van een afspraak kunt u terecht bij Agentschap NL, Ellen Stooker: 088 - 602 2760; ellen.stooker@agentschapnl.nl [14]

Waar kan ik terecht met vragen over de Klimaatagenda?
De klimaatagenda zelf kunt u hier vinden [9]. Vragen die hier niet beantwoord worden kunt u stellen aan het ministerie van Infrastructuur en Milieu, bereikbaar via klimaatagenda@minienm.nl [15], vanaf 11-11-11 bereikbaar.

Hoe blijf ik op de hoogte van informatie rondom de Klimaatagenda?
U kunt zich als gemeente/waterschap/provincie aanmelden op het Netwerk Lokaal Klimaatbeleid www.lokaalklimaatbeleid.nl/netwerk [4]. Ook zal regelmatig nieuws worden geplaatst op www.lokaalklimaatbeleid.nl [16].

Pakket Lokale Klimaat Agenda

Informatie voor deelnemers LKA
Deze pagina is bedoeld voor organisaties die zich hebben ingeschreven voor de LKA.

Bedankt voor uw aanmelding voor de Lokale Klimaatagenda 2011-2014: ‘Werk maken van Klimaat’! U maakt hiermee richting andere overheden, bedrijven en burgers duidelijk waar uw organisatie voor staat op klimaatgebied. Daarnaast kunt u gebruik maken van de kennis die binnen het netwerk rond de Lokale Klimaatagenda (LKA) aanwezig is. Op deze pagina vindt u hierover alle informatie.

Het gaat om de volgende documenten:
  1. De Lokale Klimaatagenda [19]
  2. Lokale Klimaatagenda, wat is het? [20]
  3. Veelgestelde vragen over de Lokale Klimaatagenda [21]
  4. Themateams en speerpunten in de LKA [22]
  5. Leergroepen [23]
  6. Klimaatmonitor [24]
  7. Waar is informatie te vinden over de LKA [25]
  8. Green Deals [26]
Heeft u vragen over de LKA dan kunt u contact opnemen met het ministerie van Infrastructuur en Milieu, bereikbaar via klimaatagenda@minienm.nl [15].

 






Duurzame Mobiliteit

Duurzame Mobiliteit
image/jpeg iconJoost Helms voor site.jpg | JPG | 97 KB [27]

Het themateam Duurzame mobiliteit helpt gemeenten meters te maken, zowel met reguliere als met innovatieve maatregelen. Verschillende aspecten van duurzame mobiliteit komen aan bod: een schoon en zuinig wagenpark (biobrandstoffen incl. aard- en biogas, elektrisch rijden, etc.) en schone concessies voor OV en taxi, mobiliteitsmanagement, fietsbeleid en stedenbouw, elektrisch vervoer en dynamisch verkeersmanagement.

Elke gemeente binnen het themateam brengt één specifiek project naar voren. De aanpak zorgt dat innovatieve ideeën en projecten goed worden ondersteund, dat eventuele belemmeringen worden geagendeerd en uitwisseling van kennis en contacten plaatsvindt, zodat andere gemeenten optimaal hun voordeel kunnen doen met de ervaringen van deze vernieuwers. De reeds beschikbare maatregelen worden onder de aandacht gebracht via de 'Tien maatregelen'. Bij ieder van deze maatregelen is een aanvullende toelichting en voorbeeldprojecten beschikbaar.

Trias mobilica
Het themateam Duurzame Mobiliteit werkt aan een aantal thema's rondom lokale duurzame mobilteit, volgens de 'Trias Mobilica':
  • Verminder (minder mobiliteit, bijv. door slimme RO, Het Nieuwe Werken)
  • Verander (stimuleer overstap naar OV, fietsen, lopen, deelauto's)
  • Verduurzaam (stimuleer aanschaf duurzame voertuigen en brandstoffen, zoals groen gas en elektrisch).
Speerpunten (zie ook de Lokale Klimaat Agenda [21])
  • Naar betere ketenmobiliteit
  • Duurzaam goederenvervoer
  • Groen gas en elektrisch vervoer
Activiteiten
Het themateam Duurzame Mobiliteit publiceert kennisproducten zoals de Handreiking Duurzame Mobiliteit en klimaatbeleid voor gemeenten/provincies. Het team werkt samen met relevante partijen op dit gebied zoals het KpVV, CROW, Fietsberaad, VNG, IPO werkgroep duurzame mobiliteit en Duurzaam Inkopen. In overleg met leden van het themateam en in samenwerking met de kennispartners organiseert het team zelf themabijeenkomsten op deelonderwerpen. Ook verzorgen we regelmatig presentaties over het thema op landelijke bijeenkomsten voor gemeenten.

Deelnemende gemeenten
Amsterdam, Eindhoven, Groningen, Haarlem, Houten, Leeuwarden, Nijmegen, Utrecht, Venlo en Zaanstad.

Contact
  • Secretaris Agentschap NL: mw. Martien Das, tel. (088) 602 26 28, martien.das@agentschapnl.nl [28]
  • Ambassadeur gemeenten: Joost Helms, wethouder Mobiliteit en Milieu gemeente Eindhoven
Meer informatie Downloads
Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Duurzame gebouwde omgeving

Duurzame Gebouwde Omgeving
image/jpeg iconJeroen Nobel voor site.jpg | JPG | 103 KB [40]

De gebouwde omgeving heeft volop de aandacht van gemeenten. Van de totale CO2-uitstoot in Nederland komt 40% uit de gebouwde omgeving. Gemeenten zien veel besparingskansen op het gebied van woningbouw. De bouwsector in Nederland kent inmiddels ook vele initiatieven op het gebied van duurzaamheid. De wijze waarop het themateam een duurzame gebouwde omgeving wil bereiken is door het aanbieden van eenvoudig op te pakken voorbeelden, eventuele knelpunten signaleren, nieuwe oplossingen aandragen om de gebouwde omgeving te verduurzamen en bestaande werkwijzen te verbeteren.

Hiervoor worden onder andere leergroepen in het leven geroepen. De leergroepen focussen zich op onderstaande speerpunten. De groepen bestaan uit themateamleden, andere gemeenten die inzetten op het betreffende speerpunt en afhankelijk van het speerpunt ook andere stakeholders.

Speerpunten
  • Woonlasten: gericht op verlagen en/of stabiliseren van energiekosten bij lagere inkomensgroepen
  • Handhaving bouwregelgeving: gericht op daadwerkelijk realiseren van energienormen
  • Bestaande en nieuwbouw, stimuleer de markt: inzet op energieneutraal bij nieuwbouw en renovatie
  • Verengingen Van Eigenaren: Deze doelgroep vraagt een hele specifieke aanpak. Hier speelt energiebesparing en duurzame energie, waaronder levering. Wordt gezamenlijk opgepakt met het Themateam Duurzame Energieproductie [41].
  • Openbare verlichting: gericht op zoveel mogelijk gemeenten die energie besparen in de openbare verlichting.
Marketing van energiebesparing
Inmiddels zijn twee producten opgeleverd, die zich richten op de bestaande woningvoorraad. Ze zijn bedoeld om gemeenten te helpen activiteiten te ontplooien gericht op de bestaande woningvoorraad. De Gereedschapskist Energieaanpak particuliere woningeigenaren [42] helpt gemeenten bij het opzetten van projecten gericht op eigenaarbewoners. Door gebruik te maken van ervaringen van andere gemeenten kunnen fouten worden voorkomen en kan een project efficiënter worden uitgevoerd. De gereedschapskist is tevens de basis voor www.bespaarlokaal.nl [43].
De Handreiking prestatieafspraken corporaties, bestaande voorraad is gericht op het maken van prestatieafspraken tussen gemeenten en corporaties.

Activiteiten
  • Regiobijeenkomsten, kennisdeling
  • Leergroepen kenisontwikkeling en deling
  • Bestuurdersbijeenkomsten, kennisdeling
  • Artikelen, kennisdeling
  • Bijdragen aan Lokale Klimaatagenda 
Daarnaast onderhoudt het themateam contacten met onder andere het programma Energie en Gebouwde Omgeving van BZK, Inter Provinciaal Overleg, Blok voor Blok, Energiesprong, Meer met Minder, Milieucentraal.

Deelnemende gemeenten
Apeldoorn, stadregio Arnhem-Nijmegen, Breda, Den Haag, Emmen, Haarlemmermeer, Hardenberg, Heerlen, Helmond, Tilburg, Utrecht en provincie Groningen.

Contact
  • Secretaris Agentschap NL: René Schellekens, (088) 602 2709, rene.schellekens@agentschapnl.nl [44]
  • Ambassadeur gemeenten: Jeroen Nobel, gemeente Haarlemmermeer
Meer informatie Downloads
Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Duurzame Bedrijven

Duurzame Bedrijven
image/jpeg iconAlexandavanUffelen.jpg | JPG | 96 KB [48]

Vanuit het themateam Duurzame Bedrijven worden gemeenten aangezet bedrijven te stimuleren om met duurzaamheid aan de slag te gaan en daarbij vooral bewust om te gaan met energie. Het gaat daarbij zowel om energiebesparing als toepassing van duurzame energie.

Speerpunten
Aandachtspunten in 2012 zijn Lokale Duurzame Economie en Energiebesparing bedrijven via handhaving. Onder deze speerpunten worden volgende activiteiten opgepakt en uitgewerkt:

1. Lokale duurzame economie
  • lokale/regionale samenwerking tussen bedrijven, gemeenten en kennisinstellingen
  • regionaal/lokale koplopers platform faciliteren
  • realiseren groene banen
  • ondersteunen/stimuleren duurzaamheidkeurmerken (lokaal en/of branchegericht).
2. Energiebesparing bedrijven via handhaving
  • intensiveren toezicht en handhaving Wet milieubeheer (scholing en fte’s);
  • voorlichten over en toepassen BBT (best beschikbare technieken)
  • opschaling branchespecifieke maatregelen.
Activiteiten
Organiseren regionale bijeenkomsten rond het thema (ver)duurzaming van bedrijven; organiseren workshops bij landelijke bijeenkomsten.

Deelnemende gemeenten
Amsterdam, Den Haag, Haarlem, Heerhugowaard, Nijmegen, Rotterdam, Terneuzen en Venlo.

Contact
  • Secretaris Agentschap NL: mw. Annemie Loozen, tel. (088) 602 22 82, annemie.loozen@agentschapnl.nl [49]
  • Ambassadeur gemeenten: mw. Alexandra van Huffelen, gemeente Rotterdam
Meer informatie Downloads  
Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Duurzame Energieproductie

Duurzame Energieproductie
image/jpeg iconMaarten van Poelgeest voor site.jpg | JPG | 93 KB [53]

Het themateam Duurzame Energieproductie stelt zich als doel om innovaties te versnellen door onderlinge uitwisseling van kennis en ervaring en om tevens ondervonden belemmeringen te agenderen bij het Rijk. Daarnaast wil het themateam kennis en ervaring uit de projecten van de deelnemers uitdragen en verspreiden naar de andere gemeenten.

Speerpunten
Aandachtspunten in 2011 zijn onder meer: groen gas, geothermie en smart grids. Daarnaast heeft het themateam de factsheet Beleidskansen voor duurzame energie gepubliceerd, met daarin voorstellen voor grote beleidswijzigingen om duurzame energie in Nederland krachtiger en effectiever te ondersteunen.

Deelnemende gemeenten
Almere, Amsterdam, Arnhem, Delft, Goes, Groningen, 's-Hertogenbosch, Meppel, Rotterdam, Terneuzen, Texel, Tilburg, Wageningen, Zeewolde en Zwolle. 

Contact Meer informatie Downloads
Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Lokale duurzame energiebedrijven

Energiebedrijven (LDEB)

Het lokaal duurzame energiebedrijf (LDEB) is een veelbelovende optie om versnelling te geven aan het produceren van duurzame energie en energiebesparing. Een LDEB staat voor uiteenlopende initiatieven, waar vaak ook gemeenten bij betrokken zijn.

Zo'n energiebedrijf is een zelfstandige organisatie met als doel om een of meerdere van de onderstaande activiteiten lokaal uit te voeren:

  • Productie, levering en beheer van duurzame energie in eigen regio
  • Financiering van en/of participatie in de duurzame energieprojecten
  • Energiebesparing
Er zijn vele soorten van LDEB's, die variëren in organisatievorm, financiering, en/of bron en techniek. In de brochure Kracht uit energie, Gemeenten en lokale duurzame energiebedrijven [58] leest u meer over het opzetten van duurzame energiebedrijven. Ook staan er praktijkvoorbeelden in die gemeenschappelijk hebben dat ze naast de vorm van duurzame energie die wordt opgewekt ook de doelstelling hebben andere vormen van duurzame energie op te willen wekken én energiebesparing tot doel hebben gesteld.

De rol van de gemeente
Welke rol speelt de gemeente bij het opzetten van een lokaal duurzaam energiebedrijf? De keuze hangt af van diverse aspecten: wil de gemeente leidend zijn of wil ze juist initiatieven van anderen ondersteunen? De gemeente moet kijken in hoeverre een lokaal duurzaam energiebedrijf aansluit op haar doelstellingen, zoals klimaatneutraliteit, percentage van CO2-reductie, stimuleren van de lokale werkgelegenheid, creëren van bewustzijn rond duurzaamheid bij burgers. Aanvullende redenen kunnen zijn de beschikbare middelen of het actief zijn van (lokale) marktpartijen. Het is niet altijd nodig dat de gemeente zelf een lokaal duurzaam energiebedrijf opricht. De gemeente kan ook andere lokale initiatieven ondersteunen waarbij ze een rol vervult als dienstverlener of regisseur, launching customer of als mede-financier en subsidieverstrekker.

Downloads
Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Klimaatneutrale steden

image/jpeg iconBerend de Vries, klimaatambassadeur Klimaatneutrale gemeenten | JPG | 110 KB [61]

Diverse gemeenten willen het fossiele energiegebruik gaan terugdringen. Gemeenten hebben daarom in hun collegeprogramma staan dat zij Klimaatneutraal willen worden. Agentschap NL ondersteunt gemeenten bij het klimaatneutraal worden door het innovatieprogramma klimaatneutrale steden. Hier vindt u informatie over:

 Innovatieprogramma Klimaatneutrale Steden
Het Innovatieprogramma Klimaatneutrale Steden (IKS) richt zich op het versnellen van de transitie richting klimaatneutrale steden. Zonder aanvullend beleid zullen de Nederlandse steden naar verwachting pas in 2080 klimaatneutraal zijn. Door een kennistraject kunnen zij versneld voor hun gehele grondgebied de status klimaatneutraal willen bereiken, uiterlijk in 2050.

Het programma beoogt handvatten te ontwikkelen die de weg naar klimaatneutrale steden ondersteunen én versnellen, en de opgedane kennis en ervaring op te schalen. Zodat in 2012 ongeveer honderd gemeenten serieus de weg naar klimaatneutraliteit zijn ingeslagen en beleids- en uitvoeringsplannen hebben aangenomen. Als voorbeeld dienen 20 projecten welke in 2010 een subsidiebijdrage hebben gekregen vanuit het programma (12 voor planvorming en 9 voor de uitvoering van concrete innovatieve projecten).

IKS versnelt de ontwikkeling van klimaatneutrale steden door financiële ondersteuning van planvorming en uitvoering van concrete innovatieve projecten, door kennis- en vaardighedenontwikkeling en door het verspreiden en het stimuleren van de toepassing van kennis, vaardigheden en leerervaringen. 

Contact Meer informatie 
Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Versterk uw lokaal klimaatbeleid

Versterk lokaal klimaatbeleid
Wat kunt u als gemeente zelf doen?

Bij de uitvoering van het lokaal klimaatbeleid heeft u als gemeente te maken met veel verschillende partijen. Het samenwerken met al die partijen zorgt soms voor vertraging omdat er belemmeringen zijn bij andere partijen waar u als gemeente weinig of geen invloed op heeft. Maar in andere gevallen kunt  u als gemeente zelf de belemmerende factor zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor zaken die betrekking hebben op de vergunningverlening, bouwvoorschriften en duurzaam inkopen. Agentschap NL verzamelt voorbeelden van hoe een gemeente zelf knelpunten bij de uitvoering van lokaal klimaatbeleid kan oplossen.
 
Zo kan het welstandsbeleid van een gemeente botsen met de duurzaamheiddoelstellingen van diezelfde gemeente. De welstandscommissie oordeelt dat ‘de prominent vanaf het openbaar gebied waarneembare zonnecollector afbreuk doet aan het straatbeeld en dat het bouwplan daarom is strijd is met de redelijke eisen van de welstand.’ Dat is moeilijk uit te leggen aan bewoners die het plaatsen van een zonnecollector prima vinden passen binnen de doelstellingen van de gemeente om met burgers en bedrijven te werken een energieneutrale gemeente. Een gemeente mag niet afwijken van de landelijke regels die zijn vastgesteld in het Besluit bouwvergunningvrije en lichte bouwvergunningsplichtige bouwwerken (Bblb), maar heeft wel enige beleidsvrijheid bij bepalingen die zijn opgenomen in de Welstandsnota en/of bestemmingsplan. Hiermee heeft een gemeente de mogelijkheid om ruimte te geven aan duurzame initiatieven.
Lees meer over hoe u als gemeente groen licht voor zonne-energie kunt geven in het artikel artikel ‘Groen licht voor zonne-energie’ [67].

Belangen afwegen
Het blijft wel een kwestie van belangen afwegen. Zo verhoogt onbelemmerde lichttoetreding het rendement van PV en zonnecollectoren en passieve zonne-energie. Maar om nu alle bomen in de gemeente om te hakken zodat optimaal geprofiteerd kan worden van de zon, gaat ook weer ver. Maar het is wel de moeite waard om bij het verlenen van kapvergunningen ook te kijken naar  mogelijkheden van (passieve) zonne-energie.

We horen graag uw ervaringen
Voor het Klimaatcongres op 2 november 2011 heeft Agentschap NL negen voorbeelden verzameld (zie de powerpointpresentatie [67]) van wat u als gemeente zelf kunt doen om uw klimaatbeleid te versterken. De komende tijd worden deze voorbeelden verder uitgewerkt en op deze website geplaatst. Heeft u zelf ervaring met hoe eigen regels uw klimaatbeleid belemmeren? En heeft uw gemeente hiervoor een oplossing bedacht? Laat het ons dan weten: door deze belemmeringen in kaart te brengen en gebruik te maken van elkaars ervaringen kunnen we de knelpunten oplossen. Voor een nog sterker klimaatbeleid!

Mail uw ervaringen met gemeentelijk beleid dat het klimaatbeleid belemmert naar: irma.straathof@agentschapnl.nl [54]

Bijlagen:
Artikel ‘Groen licht voor zonne-energie’
Powerpointpresentatie [67]





Kennistraject Klimaatneutrale steden

Kennistraject

Het Innovatieprogramma Klimaatneutrale Steden (IKS) leunt op leerervaringen in de praktijk. Samen met gemeenten en hun partners willen we zicht krijgen op de benodigde proces- en systeeminnovaties.

Het programma faciliteert gemeenten met (proces)innovaties, kennis en handreikingen richting klimaatneutraliteit. Het leereffect dat hierdoor ontstaat, kan zowel deelnemende, als ook andere gemeenten op weg helpen een wezenlijke bijdrage te leveren aan het realiseren van de klimaatdoelstellingen.

Uit de fase Planstudies worden de twaalf projecten die een bijdrage hebben gekregen betrokken bij het kennistraject. Als vervolg op de eerste fase van planstudies zijn 8 concrete proefprojecten opgestart op weg naar de klimaatneutrale stad. Deze projecten geven concreet uitvoering aan de ambities van de stad. Samen met de planstudies vormen deze projecten de basis voor het kennistraject.

Lokaal en regionaal wordt veel aandacht besteed aan allerlei duurzame oplossingen. Toch leert de ervaring van steden dat er vele belemmeringen zijn om duurzame of klimaatneutrale gebiedsgerichte aanpakken te implementeren. Dit speelt in het bijzonder als naar geïntegreerde oplossingen wordt gestreefd en als hele gemeenten, steden of regio's deze ambitie hebben. 

Het Innovatieprogramma Klimaatneutrale Steden heeft een directe relatie met de thema's Gebouwde omgeving, Duurzame mobiliteit, Duurzame elektriciteitsvoorziening, Warmte en Kas als energiebron, Ketenefficiency en Groene Grondstoffen. Het combineren van deze thema's leidt tot een scala aan veelbelovende projecten richting klimaatneutraliteit.

 

Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Routekaart Klimaatneutrale steden

Routekaart

Agentschap NL, de gemeenten Apeldoorn, Tilburg en Heerhugowaard en Builddesk hebben in 2007 een Routekaart opgesteld voor het bereiken van de CO2-neutrale status. Hierin zijn ze uitgegaan van de volgende definitie:

'Een gemeente is CO2-neutraal wanneer over een jaar gemeten het fossiele energiegebruik (en de daaraan gerelateerde CO2-emissies) binnen haar grondgebied nul is. Er wordt dus niet meer energie gebruikt dan er vanuit duurzame bronnen aan het systeem wordt toegeleverd.'

Samen met Groningen en Den Haag is de Routekaart in 2008 verder ingevuld. Ook is bepaald welke randvoorwaarden ingevuld moeten worden om werkelijk resultaat te bereiken. De Routekaart geeft inzicht in de financiële, juridische en organisatorische stappen die nodig zijn, en in de beschikbare technische oplossingen.

Wat wordt uw ambitie?
De eerste, belangrijke stap is echter het vaststellen van uw ambitie. Als gemeente beslist u zelf hoe en in welk tempo u de CO2-uitstoot wilt reduceren en hoe u uw activiteiten afbakent. Daarbij kunt u gebruikmaken van de ervaringen van de vijf gemeenten die werken aan de Routekaart. U leest daar meer over in interviews en artikelen in vakbladen, en op hun websites.

Downloads
Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Projecten Klimaatneutrale steden

Projecten
Bekijk via onderstaande links de filmpjes over de negen projecten in het kader van Klimaatneutrale steden.

Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Lokaal klimaatbeleid in het licht van internationale samenwerking

Internationaal

Nederland is niet het enige land waar klimaatbeleid bij lokale overheden voortvarend wordt aangepakt. Steeds meer (Europese) gemeenten formuleren en realiseren hun klimaatambities. Via internationale projecten, organisaties en programma's vindt kennisdeling plaats.

Covenant of Mayors
In januari 2009 is het Covenant of Mayors [78], een initiatief van de Europese Commissie, van start gegaan. Door ondertekening van het Covenant of Mayors bevestigen gemeenten dat ze door hun inspanningen verder willen gaan dan de 20x20x20-doelstelling (20% vermindering van CO2-uitstoot en 20% duurzame energie in 2020) van de Europese Unie.
In 2009 hebben de eerste 14 Nederlandse gemeenten dit convenant ondertekend. Agentschap NL is toegetreden tot het Covenant of Mayors als supporting structure voor Nederland. Dit houdt in dat zij Nederlandse gemeenten support om toe te treden tot het convenant. Op dit moment zijn 17 Nederlandse gemeenten toegetreden.

Links naar andere interessante organisaties en websites:

ManagEnergy
ManagEnergy [79] is een initiatief van het Intelligent Energy - Europe (IEE) programma van de Europese Commissie met als doel ondersteuning te bieden aan en kennis uit te wisselen tussen spelers uit de publieke sector en hun adviseurs bij de thema’s energie efficiëntie en duurzame energie op lokaal en regionaal niveau.
Op hun website staan praktijkervaringen per thema (in de rechterkolom), een aparte educatiepagina en een kids corner met projecten voor en door kinderen.

Energy Cities
Energy Cities [80] is de Europese Associatie van lokale overheden die hun eigen Energie Toekomst uitvinden. Op de site van Energy Cities verschijnt nieuws uit de EU en worden bijeenkomsten van en voor Europese steden aangekondigd.

Meer informatie

Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Financiering Lokaal Klimaatbeleid

Financiering

In 2008 heeft het ministerie van VROM de subsidieregeling Stimulering Lokale Klimaatinitiatieven (SLOK) geopend als vervolg op de BANS-subsidieregeling. De SLOK ondersteunt het met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) gesloten Klimaatakkoord 2007-2011.

FAQ over de SLOK-regeling
Slim financieren
Overige financiële regelingen
Bezuinigingen
Downloads
Meer informatie

Resultaten SLOK regeling
In september 2009 is de SLOK regeling gesloten met als resultaat: 345 gemeenten en de 12 provincies zijn actief aan de slag met lokaal klimaatbeleid. De SLOK-regeling helpt gemeenten en provincies die structureel werken aan het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen. De aanloopkosten zijn door de regeling gedekt. Dat heeft het draagvlak voor nieuw beleid vergroot. Kosten voor klimaatactiviteiten binnen de vijf thema's, die bij de doelstelling van de regeling passen, werden tot 50% vergoed. De voorloper van de SLOK-regeling is de BANS-subsidie uit 2007. Destijds ontvingen 237 gemeenten en de twaalf provincies hebben in het kader van BANS subsidie gekregen om projecten uit te voeren gericht op de reductie van CO2-uitstoot.

FAQ over de SLOK-regeling:
- Is er ook een formele beschikking verstuurd door Agentschap NL?
Nee, er is geen beschikking verstuurd. Bij een decentralisatie-uitkering is geen sprake van een formele beschikking zoals gangbaar bij specifieke uitkeringen. Publicatie in een gemeentefondscirculaire wordt gezien als formeel beschikkingsmoment.

- Moet een gemeente verantwoording afleggen van de besteding van de middelen aan het Rijk?
Nee, er vindt geen verantwoording plaats van de besteding van de middelen aan het Rijk. Er is dan ook geen sprake van een terugbetalingsverplichting. Het Rijk vertrouwt er immers op dat decentrale overheden de uitkering besteden aan lokale klimaatinitiatieven. U dient wellicht wel verantwoording af te leggen aan de gemeenteraad.

- Vindt er in 2011 wederom een verplichte monitoring plaats van de SLOK projecten?
Nee, in 2011 vindt geen verplichte monitoring plaats van de SLOK projecten. Dit vanwege administratieve lastenverlichting.

- Is het mogelijk één van de SLOK projecten te wijzigen of te vervangen? Moet ik dit kenbaar maken en heb ik hierin toestemming nodig?
Binnen de SLOK opzet bestaat de ruimte om projecten te wijzigen of te vervangen zolang het primaire doel inzicht blijft, namelijk: structurele activiteiten te ondernemen en maatregelen te treffen gericht op de reductie van broeikasgassen. U hoeft dit niet kenbaar te maken aan Agentschap NL en u hoeft dus ook geen toestemming te vragen. U dient hierover wellicht wel verantwoording af te leggen aan de gemeenteraad.

Slim financieren
We willen u graag wijzen op de volgende publicaties:
Overige financiële regelingen
Het lokale klimaatbeleid bestrijkt een breed scala aan onderwerpen zoals duurzame energieproductie, stimuleren van energiebesparing bij burgers en bedrijven, energiezuinige gebouwen, en schone en zuinige (auto)mobiliteit. Voor al die onderwerpen zijn in de loop van de tijd subsidieregelingen en andere fiscale of financiële regelingen opgezet. Elke regeling heeft weer andere subsidieverstrekkers, doelgroepen, doelstellingen en voorwaarden. Daarom heeft Agentschap NL samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) in november 2008 de brochure Financiële regelingen voor lokaal klimaatbeleid samengesteld. Deze brochure helpt u bij het inventariseren van subsidies of andere financiële regelingen voor uw klimaatbeleid. De subsidies en de andere (fiscale) regelingen uit de brochure kunt u benutten in verschillende fasen van de beleidsontwikkeling of –uitvoering. Ze zijn zowel bestemd voor projecten waar de gemeente opdrachtgever is als voor projecten die door derden worden uitgevoerd. Bij de regelingen staat een einddatum, niet alle regelingen uit dit overzicht zijn momenteel open.

Bezuinigingen
Lokaal klimaatbeleid moet op de agenda blijven. Lees de ansichtkaarten hieronder voor bezuinigingstips per thema.

Downloads
Meer informatie
Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Instrumenten Lokaal Klimaatbeleid

Instrumenten

De volgende instrumenten helpen u bij het inrichten van uw klimaatbeleid.

Kennisdeling
  • Netwerk Lokaal Klimaatbeleid [4] 
    Het digitale platform voor ambtenaren van lokale overheden voor uitwisselingen van kennis en ervaring. U kunt u via de link aanmelden voor dit netwerk.
Professionalisering
  • Handreiking borging lokaal klimaatbeleid [87] 
    Hoewel veel gemeenten al een eind op weg zijn om klimaatbeleid handen en voeten te geven, kan er bij veel gemeenten ook nog aan borging worden gewonnen. Zijn bijvoorbeeld de financiën voor klimaat structureel op orde? Is klimaat een automatisch aandachtspunt in de uitvoering van projecten? Maak ik optimaal gebruik van de kracht van de externe partners zoals woningcorporaties en bedrijven? Is mijn gemeentelijke organisatie perfect toegesneden op het klimaatvraagstuk? Monitor ik structureel mijn doelstellingen en leg ik hierover verantwoording af? De handreiking helpt erbij om het klimaatbeleid op eenvoudige wijze beter te verankeren.
     
  • Organisatiescan Borging Klimaatbeleid [88]
    Deze organisatiescan geeft inzicht in de huidige borging van het klimaatbeleid binnen uw gemeentelijke organisatie. Organisatorische Borging van het Klimaatbeleid bij Gemeenten geeft, aan de hand van negen onderwerpen, een handreiking hoe u en uw team deze borging effectief kunnen realiseren.
Klimaatneutrale organisatie
  • Stappenplan klimaatneutrale gemeentelijke/provinciale organisatie [89] 
    Waarom heeft het ene duurzaamheidsproject met een beperkt budget een enorme impact en een ander project met een fors budget nauwelijks effect? Door planmatig en projectmatig te werk te gaan kunt u veel winst boeken. Op basis van gesprekken met gemeenten Haarlem en Maassluis en de provincie Noord-Holland en een workshop per organisatie zijn Agentschap NL en Builddesk gekomen tot een stappenplan. Dit stappenplan is algemeen in zijn opzet en daarom toepasbaar op alle gemeenten en provincies.
Prestatiekaart SLOK
Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Klimaatmonitor

Klimaatmonitor

Op de website Klimaatmonitor [90] kunt u een veelheid aan gegevens vinden, die relevant zijn voor de monitoring van gemeentelijk klimaatbeleid. Met deze gegevens krijgt u inzicht in de emissies van CO2 en andere broeikasgassen in uw gemeente.

Ook worden gegevens gepresenteerd m.b.t. hernieuwbare Energie en een groot aantal onderliggende prestatie-indicatoren als energielabels van gebouwen, aardgasauto’s, opgestelde vermogens van diverse duurzame technieken e.d.

U kunt de gegevens op de site op diverse manieren bewerken. Via een helpfunctie krijgt u stap voor stap een beeld van de mogelijkheden. Iedere afbeelding die u maakt, kunt u via de rechtermuisknop opslaan of plakken in een document naar uw keuze. U kunt de gegevens ook in enkele overzichtelijke pdf-rapportages, specifiek voor uw gemeente of provincie, uitdraaien. Ook kunt u gegevens naar wens downloaden.

 

Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Praktijkvoorbeelden Lokaal Klimaatbeleid

Praktijkvoorbeelden

Hieronder vindt u een overzicht van praktijkvoorbeelden voor Lokaal Klimaatbeleid, ingedeeld op thema.

 Duurzame Bedrijven
Duurzame Energieproductie
Duurzame Mobiliteit
Duurzame Gebouwde Omgeving
Klimaatneutrale Steden

Duurzame Bedrijven
Duurzame Energieproductie
Duurzame Mobiliteit
Duurzame Gebouwde Omgeving
Klimaatneutrale Steden



Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Publicaties Lokaal Klimaatbeleid

Publicaties
Lokale Klimaat Agenda Professionalisering
Thema's
Klimaatneutrale steden en organisatie
Financiering
Internationaal
Algemeen
Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011

Contact Lokaal Klimaatbeleid

Contact

Wilt u aan de slag met klimaatbeleid, wilt u meer weten over stedelijke vernieuwing en energiebesparing? Of u wilt een nieuw project opzetten en zoekt de juiste contactpersoon binnen Agentschap NL. U zoekt brochures over dit onderwerp?

Kortom voor alles wat u, als professional in de gebouwde omgeving, bezighoudt op het gebied van energiebeleid, energiebesparing en CO2-reductie kunt u terecht bij Agentschap NL.

Voor wie?
Voor overheden, woningcorporaties, projectontwikkelaars, belangen- en non-profit organisaties en hun adviseurs.

Waarvoor?
Voor het beantwoorden van vragen over milieu- en energieprogramma's over duurzaamheid en innovatie.

Hoe te bereiken?
E-mail: gemeenten@agentschapnl.nl [175]
Telefoon: (088) 602 92 00 (op werkdagen tussen 9.00 en 12.00 uur en tussen 14.00 en 16.00 uur)


Startdatum publicatie: 
woe, 03/23/2011
Bron URL: http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/lokaal-klimaatbeleid

Links:
[1] http://www.klimaatcongres2011.nl
[2] http://www.lokaalklimaatbeleid.nl/lka
[3] http://klimaatmonitor.databank.nl
[4] http://www.lokaalklimaatbeleid.nl/netwerk
[5] http://twitter.com/klimaatbeleid
[6] http://www.agentschapnl.nl/openbareverlichting
[7] http://www.pianoo.nl/dossiers/duurzaam-inkopen
[8] http://www.duurzamegemeente.nl
[9] http://www.agentschapnl.nl/content/lokale-klimaat-agenda
[10] https://agnlmininframil.topdesk.com/xfg/klimaatagenda
[11] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/pakket-lokale-klimaat-agenda
[12] http://klimaatmonitor.databank.nl/default.aspx?cat_open_code=c128&presel_code=ps453
[13] http://klimaatmonitor.databank.nl/default.aspx?cat_open_code=c128&presel_code=ps467
[14] mailto:ellen.stooker@agentschapnl.nl
[15] mailto:klimaatagenda@minienm.nl
[16] http://www.lokaalklimaatbeleid.nl
[17] http://www.agentschapnl.nl/actueel/nieuws/klimaatagenda-2011-2014-succesvolle-lokale-klimaatinitiatieven-verdienen-navolging
[18] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/lokaal-klimaatbeleid
[19] http://www.agentschapnl.nl/sites/default/files/bijlagen/LKA28nov2011.pdf
[20] http://www.agentschapnl.nl/sites/default/files/bijlagen/Lokale%20Klimaat%20Agenda_0.pdf
[21] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/lokale-klimaat-agenda
[22] http://www.agentschapnl.nl/sites/default/files/bijlagen/TT%20en%20speerpunten%20in%20LKA_2.pdf
[23] http://www.agentschapnl.nl/sites/default/files/bijlagen/Leergroepen.pdf
[24] http://www.agentschapnl.nl/sites/default/files/bijlagen/Klimaatmonitor.doc.pdf
[25] http://www.agentschapnl.nl/sites/default/files/bijlagen/Waar%20informatie%20LKA.pdf
[26] http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-economie/green-deal
[27] http://www.agentschapnl.nl/sites/default/files/Joost Helms voor site.jpg
[28] mailto:martien.das@agentschapnl.nl
[29] http://www.klimaatverbond.nl/inspiratieboek-nieuwe-energie-voor-mobiliteit
[30] http://www.youtube.com/watch?v=T8Wp7SKOwwo
[31] http://kpvvdashboard-3.blogspot.com/
[32] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/praktijkvoorbeelden-lokaal-klimaatbeleid
[33] http://www.kpvv.nl
[34] http://www.fietsberaad.nl
[35] http://www.crow.nl
[36] http://www.agentschapnl.nl/content/handreiking-klimaatbeleid-en-duurzame-mobiliteit-voor-gemeenten
[37] http://www.agentschapnl.nl/content/startgids-elektrisch-vervoer
[38] http://www.agentschapnl.nl/content/ansichtkaarten-klimaatbeleid-als-rode-draad-voor-uw-lokale-beleid
[39] http://www.agentschapnl.nl/content/ansichtkaarten-50-puntenlijst-voor-lokale-en-regionale-klimaatinitiatieven
[40] http://www.agentschapnl.nl/sites/default/files/Jeroen Nobel voor site.jpg
[41] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/duurzame-energieproductie-lokaal-klimaatbeleid
[42] http://www.agentschapnl.nl/content/gereedschapskist-energieaanpak-particuliere-woningeigenaren
[43] http://www.bespaarlokaal.nl
[44] mailto:rene.schellekens@agentschapnl.nl
[45] http://www.kennishuisgo.nl/voorbeeldprojecten/Default.aspx
[46] http://www.youtube.com/watch?v=IDbwXdnfQHo
[47] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/openbare-verlichting
[48] http://www.agentschapnl.nl/sites/default/files/AlexandavanUffelen_0.jpg
[49] mailto:annemie.loozen@agentschapnl.nl
[50] http://www.youtube.com/watch?v=vuz3wT7Ayek
[51] http://www.agentschapnl.nl/content/beter-en-groener-energie-besparen-op-ict-systemen
[52] http://www.agentschapnl.nl/content/handreiking-klimaatneutraal-worden-doe-je-zo
[53] http://www.agentschapnl.nl/sites/default/files/Maarten van Poelgeest voor site.jpg
[54] mailto:irma.straathof@agentschapnl.nl
[55] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/lokale-duurzame-energiebedrijven
[56] http://www.youtube.com/watch?v=9vqQJML4k_8
[57] http://www.agentschapnl.nl/content/factsheet-beleidskansen-voor-duurzame-energie
[58] http://www.agentschapnl.nl/content/brochure-kracht-uit-eigen-energie
[59] http://www.agentschapnl.nl/content/folder-informatiekaart-lokale-duurzame-energiebedrijven-lokaal-klimaatbeleid
[60] http://www.agentschapnl.nl/content/wet-en-regelgeving-ldeb
[61] http://www.agentschapnl.nl/sites/default/files/Berend de Vries voor site.jpg
[62] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/kennistraject-klimaatneutrale-steden
[63] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/projecten-klimaatneutrale-steden
[64] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/routekaart-klimaatneutrale-steden
[65] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/versterk-uw-lokaal-klimaatbeleid
[66] http://www.youtube.com/watch?v=gW3E91bgJRs
[67] http://www.agentschapnl.nl/content/versterk-uw-lokaal-klimaatbeleid-bijlagen
[68] http://www.agentschapnl.nl/content/rapport-co2-neutrale-steden-apeldoorn-heerhugowaard-tilburg
[69] http://www.youtube.com/watch?v=kcQKOP9wkvs
[70] http://www.youtube.com/watch?v=lMoBq5s_asE
[71] http://www.youtube.com/watch?v=TH2XMVQkViY
[72] http://www.youtube.com/watch?v=NED0mRXXHl0
[73] http://www.youtube.com/watch?v=WU2AoFwOMGk
[74] http://www.youtube.com/watch?v=hgwtydw11MA
[75] http://www.youtube.com/watch?v=fiBb4vuFvC0
[76] http://www.youtube.com/watch?v=jKmChMAjc-s
[77] http://www.youtube.com/watch?v=05DZH4N3jSQ
[78] http://www.eumayors.eu
[79] http://www.managenergy.net
[80] http://www.energy-cities.eu
[81] http://www.agentschapnl.nl/content/engelstalige-brochure-dutch-climate-policy
[82] http://www.agentschapnl.nl/content/slim-financieren-duurzame-energie
[83] http://www.agentschapnl.nl/content/inventarisatie-financieringsconstructies-anders-denken-en-doen
[84] http://www.agentschapnl.nl/content/prestatiekaart-stimulering-lokale-klimaatinitiatieven-slok-2008-2012
[85] http://www.agentschapnl.nl/content/brochure-financi%C3%ABle-regelingen-voor-lokaal-klimaatbeleid
[86] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/financieringsconstructies-stedenbeleid
[87] http://www.agentschapnl.nl/content/handreiking-borging-lokaal-klimaatbeleid
[88] http://www.agentschapnl.nl/programmas-regelingen/organisatiescan-borging-klimaatbeleid
[89] http://www.agentschapnl.nl/content/rapport-stappenplan-klimaatneutrale-gemeentelijke-provinciale-organisatie-lokaal-klimaatbele
[90] http://www.klimaatmonitor.databank.nl/
[91] http://www.agentschapnl.nl/content/haarlemmermeer-duurzaam-populair-kantorenpark-vlakbij-schiphol
[92] http://www.agentschapnl.nl/content/regio-eindhoven-energiebesparing-supermarkten
[93] http://www.agentschapnl.nl/content/haarlemdelft-besparen-door-optimaal-instellen-van-installaties
[94] http://www.agentschapnl.nl/content/rotterdam-energiebesparing-en-winst-goede-combinatie-van-handhaven-en-stimuleren
[95] http://www.agentschapnl.nl/content/keurmerk-duurzame-ondernemer-stimulans-voor-bedrijven-eindhoven
[96] http://www.agentschapnl.nl/content/e-besparing-voor-ondernemers-veldhoven
[97] http://www.agentschapnl.nl/content/klimaatneutraal-s-hertogenbosch-centrale-rol-voor-bedrijfsleven
[98] http://www.agentschapnl.nl/content/gratis-duurzaamheidsadvies-voor-nieuwe-bedrijven
[99] http://www.agentschapnl.nl/content/alkmaar-nieuw-adres-nieuwe-energiemaatregelen
[100] http://www.agentschapnl.nl/content/amsterdam-winkeldeur-dicht-klant-blijft-kopen
[101] http://www.agentschapnl.nl/content/eindhoven-beter-afstellen-van-klimaatinstallaties
[102] http://www.agentschapnl.nl/content/groningen-maak-van-bedrijfsbezoeken-adviesbezoeken
[103] http://www.agentschapnl.nl/content/haarlem-energiecoach-maakt-het-bedrijven-makkelijk
[104] http://www.agentschapnl.nl/content/heerhugowaard-energiekansen-bedrijventerrein-kaart
[105] http://www.agentschapnl.nl/content/houten-energiescans-voor-het-midden-en-kleinbedrijf-mkb
[106] http://www.agentschapnl.nl/content/nijmegen-koplopers-ondertekenen-nijmeegs-energie-convenant
[107] http://www.agentschapnl.nl/content/energiebesparing-de-regio-rijnmond
[108] http://www.agentschapnl.nl/content/terneuzen-tuinders-blij-met-restwarmte-en-co2
[109] http://www.agentschapnl.nl/content/trade-port-noord-venlo-economie-en-duurzaamheid-evenwicht
[110] http://www.agentschapnl.nl/content/epa-u-voor-gemeentehuis-schouwen-duiveland
[111] http://www.agentschapnl.nl/content/restwarmte-goed-benut-delft
[112] http://www.agentschapnl.nl/content/duurzame-energie-uit-houtsingels-beetsterzwaag
[113] http://www.agentschapnl.nl/content/zoneiland-almere
[114] http://www.agentschapnl.nl/content/windenergie-voor-duurzame-wijk-de-kroeten-breda
[115] http://www.agentschapnl.nl/content/lokale-enerzjy-ferwerderadiel-lokaal-energiefonds
[116] http://www.agentschapnl.nl/content/duurzame-energie-uit-de-aardbodem-den-haag
[117] http://www.agentschapnl.nl/content/texel-levert-eigen-energie
[118] http://www.agentschapnl.nl/content/delft-richt-eigen-warmtebedrijf-op
[119] http://www.agentschapnl.nl/content/gemeentelijk-afwegingskader-vroege-keuze-energievoorziening-locaties
[120] http://www.agentschapnl.nl/content/alle-goese-nieuwbouw-energiezuinig
[121] http://www.agentschapnl.nl/content/hartverwarmend-haaglanden-warmtenet
[122] http://www.agentschapnl.nl/content/kerkrade-windenergie-wind-my-backyard
[123] http://www.agentschapnl.nl/content/het-gas-groener-leudal
[124] http://www.agentschapnl.nl/content/oisterwijk-duurzaamheidsbalans-duurzaamheid-als-vaste-prik
[125] http://www.agentschapnl.nl/content/rotterdam-alle-nieuwe-huizen-aan-het-warmtenet
[126] http://www.agentschapnl.nl/content/texel-duurzaamheid-de-etalage
[127] http://www.agentschapnl.nl/content/windmolens-bezorgen-zeewolde-geen-windeieren
[128] http://www.agentschapnl.nl/content/zwolle-duurzame-energiewinning-die-de-bodem-saneert
[129] http://www.agentschapnl.nl/content/den-haag-minder-vieze-auto%E2%80%99s-door-haagse-sloopregeling
[130] http://www.agentschapnl.nl/content/zaanstad-vergroent-vervoersmanagement
[131] http://www.agentschapnl.nl/content/slimme-stadsdistributie-maakt-binnensteden-schoon-en-bereikbaar
[132] http://www.agentschapnl.nl/content/amsterdam-iedere-straat-een-autodeelstraat
[133] http://www.agentschapnl.nl/content/amsterdam-schoon-en-zuinig-wagenpark
[134] http://www.agentschapnl.nl/content/apeldoorn-stimuleren-van-fietsgebruik
[135] http://www.agentschapnl.nl/content/eindhoven-duurzame-verschuiving-van-mobiliteit
[136] http://www.agentschapnl.nl/content/haarlem-aardgasbussen-strijd-tegen-uitlaatgassen-en-lawaai
[137] http://www.agentschapnl.nl/content/houten-demarreert-vervoersopties
[138] http://www.agentschapnl.nl/content/houten-voorrang-voor-fietsers
[139] http://www.agentschapnl.nl/content/op-weg-naar-fossielvrij-leeuwarden
[140] http://www.agentschapnl.nl/content/oss-vervoersplan-fietsen-naar-het-werk-loont
[141] http://www.agentschapnl.nl/content/rijnland-het-nieuwe-rijden
[142] http://www.agentschapnl.nl/content/duurzame-mobiliteit-rotterdam-50-co2-reductie-2025
[143] http://www.agentschapnl.nl/content/aanpak-stadsbevoorrading-meer-lucht-voor-utrechtse-binnenstad
[144] http://www.agentschapnl.nl/content/energiebesparing-de-bestaande-bouw-apeldoorn
[145] http://www.agentschapnl.nl/content/roosendaal-actief-bouwen-aan-passiefhuizen
[146] http://www.agentschapnl.nl/content/bouwtransparant-helpt-bij-toezicht-bouw
[147] http://www.agentschapnl.nl/content/bewust-duurzaam-thuis-hardenberg
[148] http://www.agentschapnl.nl/content/eindhoven-aantrekkelijke-lening-voor-energiebesparing
[149] http://www.agentschapnl.nl/content/emmen-verplaatst-dierenpark-samen-slimmer
[150] http://www.agentschapnl.nl/content/gouda-meer-met-minder-energieadvies-op-maat
[151] http://www.agentschapnl.nl/content/helmond-mop-de-kracht-van-integraal-ontwerpen
[152] http://www.agentschapnl.nl/content/drie-vliegen-%C3%A9%C3%A9n-klap-kerkrade-energiebesparing
[153] http://www.agentschapnl.nl/content/regio-eindhoven-handhaving-bij-duurzame-bouwprojecten-doet-ertoe
[154] http://www.agentschapnl.nl/content/someren-bouwen-aan-toekomst-met-kwaliteit
[155] http://www.agentschapnl.nl/content/huurwoningen-corporaties-tilburg-groen-groener-groenst
[156] http://www.agentschapnl.nl/content/wagingen-besparingskrant-communicatie-steunpilaar-onder-klimaatbeleid
[157] http://www.agentschapnl.nl/content/winsum-charette-methode-legt-fundament-voor-duurzame-wijk
[158] http://www.agentschapnl.nl/content/haarlem-de-groene-mug
[159] http://www.agentschapnl.nl/content/klimaatschap-tilburg-verbindt-duurzame-initiatieven
[160] http://www.agentschapnl.nl/content/amersfoort-eerste-hulp-bij-duurzaam-inkopen
[161] http://www.agentschapnl.nl/content/apeldoorn-energieneutraal-alle-schouders-onder-klimaatambities
[162] http://www.agentschapnl.nl/content/barneveld-gezamenlijke-inkoop-duurzame-energie
[163] http://www.agentschapnl.nl/content/heerenveen-minder-licht-toch-even-veilig
[164] http://www.agentschapnl.nl/content/led-licht-leeuwarden
[165] http://www.agentschapnl.nl/content/brochure-borgen-voor-morgen-lokaal-klimaatbeleid
[166] http://www.agentschapnl.nl/content/handreiking-prestatieafspraken-energie-bestaande-corporatiebouw
[167] http://www.agentschapnl.nl/content/verduurzaming-mkb-drijfveren-en-de-rol-van-gemeenten
[168] http://www.agentschapnl.nl/content/ansichtkaart-klimaatambassadeurs-2011
[169] http://www.agentschapnl.nl/content/agenda-voor-een-klimaatneutrale-gemeentelijke-organisatie
[170] http://www.agentschapnl.nl/content/factsheet-klimaatneutrale-organisatie
[171] http://www.agentschapnl.nl/content/factsheet-klimaatneutrale-gemeente-regio-en-provincie
[172] http://www.agentschapnl.nl/content/bijlage-van-klimaatakkoord-acties-voor-een-klimaatneutrale-gemeentelijke-organisatie
[173] http://www.agentschapnl.nl/content/eindverslag-klimaatcongres-2010
[174] http://www.agentschapnl.nl/content/boek-co2-today-inspirerende-energie-en-klimaatinitiatieven
[175] mailto:gemeenten@agentschapnl.nl

http://www.agentschapnl.nl