Ga direct naar: inhoud, subnavigatie, service menu, zoeken

Levensmiddelenonderzoek & -ontwikkeling in Zweden

Innovatie op het gebied van gezonde voeding staat sterk in Zweden. Dit is ander andere te danken aan de nauwe banden tussen de levensmiddelenindustrie en de medische sector en door een goede samenwerking tussen de overheid, het bedrijfsleven en wetenschappers.

Het land heeft een relatief lange historie op het gebied van functionele en medische voeding. Aan de ingrediëntenkant vindt vooral veel onderzoek plaats naar de verdere ontwikkeling van zuivel en producten gebaseerd op granen.

Kennisclusters & -instituten

Een groot deel van de Zweedse levensmiddelenindustrie wordt gedomineerd door de agrarische sector en is sterk vertegenwoordigd in het zuiden van het land. Het Skåne Food Innovation Network (SFIN) is een voorbeeld van een regionaal initiatief dat bijdraagt aan de groei en ontwikkeling van de levensmiddelencluster. De focus ligt voor een groot deel op bevordering van de groei van het MKB en op productinnovatie. Het SFIN heeft daarvoor twee fysieke open innovatie-arena’s opgezet: het Centrum voor Levensmiddelenontwikkeling in Karlshamn (CLUK) en het Landskrona Innovatiecentrum (LINC).

Een grote speler in Noord-Europa in voedingsmiddelen op basis van granen is Lantmännen. Deze agrarische co-operatie is eigendom van 36.000 Zweedse landbouwers. Productontwikkeling en onderzoek naar gezondheidsbevorderende eigenschappen van granen zijn voor hen vanzelfsprekend essentiële aandachtsgebieden. De R&D-tak ondersteunt nutritioneel onderzoek aan universiteiten en instituten in Scandinavië, maar is ook partner geweest in EU-projecten zoals HELENA, Healthgrain, Solfibread en FolateFuncHealth.
Levensmiddelenonderzoek wordt in Zweden voornamelijk bedreven aan de universiteit van Lund, aan de Swedish University of Agricultural Sciences (SLU) in Uppsala en bij Chalmers University of Technology en het Swedish Institute for Food & Biotechnology (SIK) in Göteborg. Onderzoek naar voeding en dieet vindt ook plaats aan de universiteit van Göteborg, Karolinska Institutet in Stockholm en aan de universiteiten in Umeå en Uppsala.

Het SIK is betrokken bij een aantal EU-projecten met een hoog technologisch karakter. Eén voorbeeld is HighTech Europe, een initiatief dat voor ogen heeft om een Europees instituut voor voedselverwerking op te richten. Een ander voorbeeld is Healthy Structuring, dit project is gericht op integrale oplossingen voor de productie van een ‘nieuwe generatie gezonde kant-en-klaar maaltijden’ op basis van groente en fruit. Ook op nationaal niveau is het SIK betrokken bij meerdere interessante projecten, zoals een tweejarig onderzoeksproject gericht op verlaging van het zoutgehalte in levensmiddelen. Dit project is gekoppeld aan de vierjarige levensmiddelenstrategie van de overheid, een deel van de visie ‘Sweden – the new culinary nation’ van het Ministry for Rural Affairs.

Interdisciplinair onderzoeksprogramma voor voedsel

De levensmiddelenindustrie is de vierde grootste sector in Zweden en speelt een belangrijke rol in de ontwikkeling van een duurzame samenleving. De branche moet de markt kunnen voorzien van betrouwbare levensmiddelen, die voortkomen uit een duurzame en ethisch verantwoorde productie én die een bijdrage leveren aan de gezondheid en het welzijn van de consument. Daarom ontwikkelde Zweden in 2007 een National Strategic Research Agenda (NRA) voor de voedingsmiddelenindustrie, met het Europese technologieplatform Food for Life als uitgangspunt. Deze NRA wijst zes focusgebieden aan: levensmiddelen & de consument, voeding & gezondheid, voedselveiligheid, voedselkwaliteit & -productie, de voedselwaardeketen en duurzame voedselproductie.

Tegen deze achtergrond heeft de Zweedse regering de Swedish Research Council for Environment, Agricultural Sciences & Spatial Planning (Formas) en het Zweedse innovatieagentschap Vinnova opgedragen om in samenwerking met het bedrijfsleven een interdisciplinair onderzoeksprogramma voor voedsel op te richten. In 2010 startten de overheid en de levensmiddelenindustrie een vijfjarig programma op. Tot en met 2014 zal tweehonderd miljoen Zweedse kroon geïnvesteerd worden in onderzoek. Vinnova en Formas dragen daarvan de helft bij. Andere deelnemende partijen zijn de Swedish Food Federation (Li), de Swedish Farmers' Foundation for Agricultural Research (SLF) en de brancheorganisatie voor de Zweedse supermarkten (Svensk Dagligvaruhandel).

Tot op heden hebben zes projecten subsidie ontvangen. Het bedrijf Pastair AB bijvoorbeeld, heeft een nieuwe technologie ontwikkeld waarmee vloeibare voedingsmiddelen zoals melk en sappen bij een lagere temperatuur behandeld kunnen worden dan in de traditionele conserveringsmethoden. Door tijdelijk actieve zuurstof aan een product toe te voegen kan een vermindering van bacteriologische activiteit worden bereikt vergelijkbaar met pasteurisatie. Deze ‘pastairisatie-technologie’ zal in 2011 verder getest worden op melk voor kaasproductie. De huidige pasteurisatie vernietigt naast bacteriën namelijk ook enzymen die belangrijk zijn voor de ontwikkeling van de smaak van kaas. Pastair AB hoopt dat de nieuwe technologie tot een snellere en betere smaakontwikkeling kan leiden, die de kaasproductie kosteneffectiever maakt.
Opvallend is dat drie andere gesubsidieerde projecten haver-producten onderzoeken. Swedish Oat Fibre AB onderzoekt nieuwe toepassingen voor cholesterolverlagende havervetten en Biovelop AB onderzoekt of het ingrediënt PromOat gebruikt kan gaan worden als emulsiemiddel in ijs. PromOat is rijk aan bèta-glucaan en heeft cholesterolverlagende eigenschappen, scoort laag op de Glycemische Index en bevordert de spijsvertering. Als derde is Oatly AB betrokken bij een project dat haver met tachtig procent meer sterolen en lipiden moet opleveren.

Figuur 1 Haver in kwadraat: gezonde producten op haverbasis zijn populair in Zweden (Bron: Frebaco Kvarn)

De geschiedenis van Oatly AB begon in de jaren zestig, toen wetenschappers begonnen te zoeken naar alternatieve producten voor mensen met koemelkallergie. In 1990 ontwikkelde een onderzoeksgroep van de Universiteit van Lund een mengsel van natuurlijke enzymen dat het zetmeel in haver kan afbreken en patenteerden dit. Wateroplosbare vezels konden gescheiden worden van niet-oplosbare vezels. Dit was de basis voor ‘havermelk’, een alternatief melkproduct dat ook nog eens duurzaam was. In 2001 werd Oatly gelanceerd als handelsmerk. Sindsdien ontwikkelt het bedrijf steeds nieuwe producten, die deels ook verkocht worden in Finland, Duitsland, Spanje en het VK. De focus ligt nu nog meer op mogelijke gezondheidsbevorderende aspecten van haverproducten. Onderzoek en ontwikkeling naar dit soort functional foods vinden nog steeds plaats in nauwe samenwerking met de Universiteit van Lund, vanuit het onderzoeksbedrijf Aventure AB.

Sterk in functional foods

In tegenstelling tot veel andere Europese landen is het in Zweden sinds 1990 toegestaan om bij de etikettering en marketing van voedingsmiddelen te wijzen op positieve gezondheidseffecten. Dit is een unieke stimulans geweest voor het lanceren van functional food-producten in Zweden. Meer dan de helft van de Zweedse voedingsmiddelenindustrie bevindt zich in de zuidelijke provincie Skåne, de regio die ook bekend staat als ‘Medicon Valley’. Het dus geen verrassing dat deze ook actief en sterk is in functional foods.

Onderzoek wordt bedreven aan de universiteit van Lund in Skåne. Het Functional Food Science Centre (FFSC) hier is een multi-facultair centrum waar zeventig onderzoekers vanuit veertig verschillende afdelingen samenwerken. De belangrijkste onderdelen van het FFSC zijn het PhD-programma FUNCFOOD en het Antidiabetic Food Centre (AFC). De onderzoekers in Lund bezitten veel kennis op het gebied van darmgezondheid en -flora en onderzoeken pro- en prebiotische aspecten van voeding. Een ander kernonderwerp is metabolisme. Hieronder valt bijvoorbeeld onderzoek naar onder andere overgewicht, eetlustbeheersing, diabetes en hyperlipidemie (verhoogd vetgehalte in het bloed). Verschillende onderzoeksgroepen verzorgen klinische documentatie van de fysiologische effecten van voedselproducten, in een aantal gevallen in opdracht van de voedingsmiddelenindustrie.

Net als in de rest van Europa betreffen de meeste Zweedse functional foods zuivel, in de vorm van yoghurts en probiotische drankjes. Maar de ontwikkelingen staan niet stil; er komen steeds meer nieuwe producten op de markt zoals margarines, eieren of brood met Omega3. Daarnaast groeit ook de interesse voor medische voeding.

Het in Lund gevestigde onderzoeksbedrijf Probi AB is één voorbeeld van een wereldwijd toonaangevende speler op het gebied van probiotica. Het bedrijf werd opgericht in 1991 als spin-off van de universiteit. Het ontwikkelt al jaren nuttige bacteriën die in meer dan veertig verschillende landen op de markt komen. Danone, het Zweedse zuivelbedrijf Skånemejerier en de Amerikaanse bedrijven Kraft Foods en NextFoods zijn de grootste partners op het gebied van functional foods. Binnen de sector voor voedingssupplementen werkt Probi vooral samen met bedrijven in Australië en Amerika. Verder onderzoek loopt vooral binnen vier gebieden waarin probiotica bewezen gunstige effecten op de gezondheid hebben of waar nog kansen liggen voor probiotica: aandoeningen van de maag & het maag/darmkanaal, het immuunsysteem, metabolisme (hart- & vaatziekten, diabetes en obesitas) en stress & herstel.
Verum de Verumproducten
Figuur 2 Verum De Verum-producten met nuttige bacteriën zijn het resultaat van onderzoek aan de universiteit van Umeå
(Bron: Norrmejerier)

Het zuivelbedrijf Norrmejerier is gevestigd in het noordelijke Umeå. Het heeft yoghurt ontwikkeld met nuttige bacteriën dankzij nauwe samenwerking met wetenschappers en een lokaal biotechnologiebedrijf. De Verum-productlijn is het resultaat van ontdekkingen van een professor in de klinische bacteriologie van de universiteit in Umeå. De vorige directeur van Norrmejerier had bovendien een achtergrond in de farmaceutische industrie en is een drijvende kracht geweest om het bedrijf in deze richting te ontwikkelen. Tijdens de World Dairy conferentie in Londen, begin 2011, was Norrmejerier uitgenodigd om te spreken over innovatie in de zuivelindustrie wegens de successen in de ontwikkeling en marketing van de sportdrank Gainomax Recovery.
In Göteborg in het westen van Zweden werd in 2005 het Food & Health Concept Centre (FHCC) in opgericht. Het doel: goede ideeën op het gebied van gezondheid en voeding verder ontwikkelen en kennis verzilveren. Frebaco AB (ontbijtgranen met cholesterolverlagende effecten) en Viasolde AB (met D-vitamine verrijkte levensmiddelen, zoals brood) zijn twee voorbeelden van bedrijven die mede dankzij de steun van het FHCC nieuwe producten hebben kunnen ontwikkelen.

Gezondheidsclaims en EU-regelgeving

De EU is uiterst kritisch bij het goedkeuren van functionele gezondheidsclaims. Dit zal hoogstwaarschijnlijk gevolgen hebben voor de etikettering en marketing van een aantal voorbeelden die dit artikel noemt. Tot nu toe heeft de European Food Safety Authority (EFSA) bijvoorbeeld geen enkele probiotische bacteriestam goedgekeurd. Dit hoeft op zich niet te betekenen dat een dergelijke stam geen effect heeft op een specifieke aandoening. De voornaamste redenen voor negatieve oordelen zijn dat een bacteriestam nog niet voldoende is gekarakteriseerd of dat het fysiologische effect niet duidelijk genoeg is gedefinieerd. De vooruitzichten voor producten met vitaminen, vezels of vetzuren zijn wat dat betreft beter.

Eerste met medische voeding in Europa

AS-Faktor AB, onderdeel van Lantmännen, legt zich onder andere toe op de ontwikkeling van medische voeding. Sinds de oprichting in 1996 werkt het bedrijf aan toepassingen voor het endogene eiwit Antisecretory Factor (AF). Dit eiwit werd meer dan twintig jaar geleden ontdekt door wetenschappers van het Sahlgrenska universiteitsziekenhuis in Göteborg. Het blijkt een belangrijke rol te kunnen spelen bij de behandeling van maag- & darmaandoeningen, diarree en de ziekte van Ménière. Klinische studies hebben uitgewezen dat de AF-proteïne uitgesproken ontstekingsremmende eigenschappen heeft bij inflammatoire darmziekten (IBD), reumatische aandoeningen en mastitis. Het onderzoek heeft tot nu toe geleid tot de ontwikkeling en productie van de medische voedingsproducten SPC-Flakes® en Salovum®. De gewone Zweedse burger kent vooral de muesli, koekjes en beschuiten onder de merknaam AXA Magiform® van het bedrijf. Deze Magiform®-producten zijn de eerste die in Europa zijn goedgekeurd volgens de richtlijn betreffende dieetvoeding voor medisch gebruik.

Meer informatie: